مىگيرند و تو آسوده دل از اين همهاى . هر عطايى كه اتابك دهد يا منعى كه او كند ، يكسره به اصلاح دولتت و ثبات شاهيت مىانجامد . پس از كار او انديشناك مباش و از قصدش دل بد مكن ، كه او مملوك توست . » و سلطان ارسلان شاه كه اين سخنان از مادر مىشنيد ، خاموش مىماند .
در روز شنبه هشتم ربيع الاول سال پانصد و شصت و شش امير المؤمنين المستنجد باللّه درگذشت و در روز يكشنبه ، دهم ربيع الاخر سال پانصد و شصت و شش با فرزندش المستضيىء بنور اللّه « 1 » بيعت شد . اتابك نيز تا سال پانصد و شصت و نه بماند : گاه به عراق رخت مىكشيد و گاه به اذربيجان مىرفت ؛ گاه سلطان را با خود مىبرد و گاه تنها مىرفت . در اين سال به اذربيجان رفت و تا سال پانصد و هفتاد كه در نخجوان درگذشت ، « 2 » در آنجا بماند . اين زمان سلطان ارسلان شاه به همراه محمد پهلوان در همدان بود . وقتى خبر درگذشت اتابك ايلدگز به فرزندش محمد پهلوان رسيد ، كه امير حاجبان سلطان بود و عهدهدار امور او ، ترسى از سلطان در دلش راه يافت و برنشست و به اذربيجان رفت و در جاى پدر نشست و خزانه و اموال بگرفت و مردان و سپاهيانى گردآورد و در جاى خويش بماند ، و چشم مىداشت تا سلطان در حقش چه نيت دارد .
وقتى اتابك شمس الدين الدگز درگذشت و محمد پهلوان برفت ، سپاهيان و اميران بر سلطان گرد آمدند و از آنجا كه او مالى نداشت ، اموال بسيارى نزدش آوردند . سلطان آماده شد كه آهنگ اذربيجان كند و آن را از دست محمد پهلوان برهاند ، و با سپاهيان عراق از همدان برفت . در اين ميان اميران سپاه با تلاش و كوشش سپاهيانى فراهم آوردند كه كس مانندش در عراق به ياد نداشت ، و آهنگ اذربيجان كردند و كار سلطان نيكوتر نمودند و به دو گفتند : « هر زمان اذربيجان را وارهانى و يكى از ياران و معتمدان خويش در آنجا برگمارى ، به همدان بازمىگردى و آهنگ بغداد مىكنى و آن را خواهى گرفت ؛ خدايگان موصل ، قطب الدين مودود بن زنگى ، نيز كه مملوك و فرمانبردار توست به خدمتت مىآيد ؛ وقتى بغداد را گرفتى و بر
هامش
( 1 ) . در ديگر منابع نام اين خليفه المستضيى بأمر اللّه يا المستضيىء باللّه است .
( 2 ) . عمدهء منابع ، مرگ اتابك ايلدگز را در سال 568 ه مىآورند . راوندى ( 429 ) كه به ادارات رسمى همدان نزديك بود و مىتوانست از افراد ثقه اطلاعات خود را بگيرد ، مىگويد كه مرگ ارسلان شاه در نيمهء جمادى الثانى سال 571 ه بود . اما نويسندهء ما ( حسينى ) مىگويد كه سلطان دو ماه پس از مرگ اتابك ايلدگز مرده است ؛ يعنى اتابك در ربيع الاخر سال 571 ه جان سپرده است . يك ماه پيش از آن ، مادر سلطان و همسر ايلدگز ، مؤمنه خاتون ، درگذشته بود .