بودهاند و فرق بين ثالث ثلاثه و رابع ثلاثه اين است كه ثالث ثلاثه يكى از آن سه مىشود در مقابل آن دو ، متمّم عدد آنها مىشود و لذا خداى تعالى فرمود :
« لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ ثالِثُ ثَلاثَةٍ » .
ولى رابع ثلاثة آن است كه سه را چهار مىكند خواه از جنس آنها و در عداد آنها باشد ، يا نباشد و خواه سه را بهوسيله خودش چهار بكند ، يا با غير خودش اين معنا تحقّق پذيرد .
و اين عبارت مستلزم تحديد نيست و مستلزم اين نيست كه خداى تعالى دوّم براى غير خودش باشد و غير اين معانى كه منافى با وجوب است همانند عبارت اوّل .
زيرا كه خداى تعالى هر سه را چهار قرار مىدهد بدين گونه كه يكى از وكيلانش يا بيشتر را موكّل بر آنها مىنمايد ، يا خودش بنفسه مقوّم سه مىشود و همراه آنها مىگردد ، نه معيّت و همراهى دو انسان ، بلكه معيّت و همراهى قيّومى كه اين معنا از هيچ يك از اشياء جدا نمىشود يكى باشد يا منضمّ به يكى ديگر يا بيشتر ، طبق اين معنا هيچ يك از لوازم امكان پيش نمىآيد « 1 » .
و لذا به همين تنها اكتفا نكرد و فرمود :
وَ لا أَدْنى مِنْ ذلِكَ
و نه كمتر و نه بيشتر ، مقصود از اشاره عدد است .
وَ لا أَكْثَرَ إِلَّا هُوَ مَعَهُمْ أَيْنَ ما كانُوا ثُمَّ يُنَبِّئُهُمْ بِما عَمِلُوا يَوْمَ الْقِيامَةِ إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ
جز آنكه خدا هر كجا باشند با آنهاست پس روز قيامت همه را نتيجه اعمالشان آگاه خواهد ساخت كه خدا به همه امور عالم داناست .
هامش
( 1 ) تفسير جامع ج 7 ص 84 .