سركشى چه كند ؟
يا گويى كه انسان گفته : ما بعد از طغيان و تمرّد چه كنيم ؟
فرمود : بازگشت شما به سوى پروردگار خويش است .
أَ رَأَيْتَ الَّذِي يَنْهى عَبْداً إِذا صَلَّى
اين آيه دربارهى أبو جهل نازل شده ، چون او گفته بود : اگر محمّد صلّى اللّه عليه و آله را ببينم كه صورت به خاك مىمالد ، گردنش را مىزنم ، پس به او گفته شد : رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله سجده مىكند ، ابو جهل آمد و تا رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله را ديد به عقب برگشت در حالى كه با دستهايش چيزى را از خود دور مىكرد و از چيزى پرهيز مىكرد .
دربارهى اين مطلب از ابو جهل سؤال شد و او در جواب گفت :
بين من و محمّد صلّى اللّه عليه و آله گودالى از آتش بود كه موجب وحشت من بود و بالهايى نيز در آن ديده مىشد .
أَ رَأَيْتَ إِنْ كانَ
آيا چه مىبينى اگر آن نمازگزار ،
عَلَى الْهُدى أَوْ أَمَرَ بِالتَّقْوى
بر هدايت باشد و به تقوى فرمان دهد ؟ !
« أَوْ أَمَرَ بِالتَّقْوى »
و لكن لفظ « أو » آورد براى اشعار به اينكه هر يك از دو وصف در بدى حال نهىكنندهى از نماز كافى است و جواب شرط محذوف است .
أَ رَأَيْتَ
اين جمله و جملهى قبلى تكرار و تأكيد جملهى اوّل است ، چون مقام جاى نكوهش و خشم است و تكرار در اين موارد مطلوب .
إِنْ كَذَّبَ وَ تَوَلَّى
متعلّق لفظ « كذّب » و « تولّى » ممكن است لفظ « اللّه » يا « رسول » يا « صلاة » باشد .
أَ لَمْ يَعْلَمْ بِأَنَّ اللَّهَ يَرى
اگر مىداند كه خداوند مىبيند پس او دو مرتبه مستحقّ ملامت و عذاب است و اگر اين مطلب را نمىداند يك بار مستحق ملامت و عذاب است .