باشد كه حصول علم خصوصا مرتبه نخستين آن در ادراك اين آيات كفايت نمىكند .
و از امام صادق عليه السّلام روايت شده : امام هرگاه مردى را ببيند او را مىشناسد و رنگ او را مىشناسد ، اگر سخن او را از پشت ديوار بشنود او را مىشناسد ، مىفهمد كه آن چه چيز است . خداى تعالى مىگويد :
وَ مِنْ آياتِهِ خَلْقُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ
. . . تا آخر فرمود :
آنان علما هستند .
و اين خبر بيان يكى از وجوه آيه است و امام عليه السّلام آخرين مرتبه علم را اعتبار كرده است و نيز امام عليه السّلام ( عالمين ) را با كسرهى لام خوانده است يا آن را بر معنايى حمل كرده كه موافق كسرهى لام باشد و دلالت آيات را بر احوال صاحب زبانها و رنگها قرار داده ، بنابراين مقصود از آسمانها و زمين آسمانهاى ارواح و زمين اشباح در عالم صغير بايد باشد تا در آن عالم آياتى كه دلالت بر احوال صاحب آسمانها و زمين بكند صحيح باشد « 1 » .
وَ مِنْ آياتِهِ مَنامُكُمْ بِاللَّيْلِ وَ النَّهارِ
فايدهى تقييد به شب و روز با اينكه خواب در غير آن دو وقت نمىشود اطلاق خواب از تقييد است ، چون اگر شب و روز را به دنبال خواب ذكر نكند اين توهّم پيش مىآيد كه مقصود خوابيدن در شب است .
چون شب است كه براى خواب مهيّا شده است ، نه روز ، اذا ابتغاء و طلب روزى را مقيّد به شب و روز نكرد ، پس در خواب
هامش
( 1 ) . كافى : ج 1 ، ص 438 ، ح 3 .