پروردگارت وعدهاى واجب است .
جملهى
« وَ يَوْمَ يَحْشُرُهُمْ »
عطف بر « هنالك » است اعم از اينكه براى زمان باشد يا مكان ، يا عطف بر « قل » است به تقدير « أذكر » يا ظرف است براى « يقول » و لفظ « فاء » زايده يا به تقدير « أمّا » يا توهّم « أمّا » است .
وَ ما يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ
خداوند روزى كه آنان را و آنچه كه جز خدا عبادت مىكنند محشور مىسازد ، منظور از آنچه كه جز خدا عبادت مىكنند افراد بشر و ساير مواليد و ستارگان و بتها است ، يا مقصود چيزى است كه عبادت مىكنند عبادت طاعت بدون ولىّ امرشان .
فَيَقُولُ
پس خداوند خطاب به معبودها مىگويد :
أَ أَنْتُمْ أَضْلَلْتُمْ عِبادِي هؤُلاءِ أَمْ هُمْ
آيا شما بندگان را گمراه ساختيد يا خودشان
ضَلُّوا السَّبِيلَ قالُوا
راه را گم كردند ؟
آنان در جواب مىگويند : خدايا ما نبايد چنين كارى مىكرديم .
تعبير به لفظ ماضى « قالوا » بدان جهت است كه وقوع آن محقّق و حتمى است ، يا نسبت به محمّد صلّى اللّه عليه و آله وقوع آن حتمى است ، زيرا كه محمّد صلّى اللّه عليه و آله مشاهده مىكرد از امر آخرت آنچه را كه ديگران مشاهده نمىكردند .
سُبْحانَكَ
خدايا تو منزّهى از اين كه امثال ما براى تو