نيست و لكن از اين عبارت عدول نمود .
مطلب را طورى ادا كرد كه مفيد همين معنا باشد با يك چيز زايد و آن هلاكت آنان از انسانيّت و هلاك كردن خداست و امتناع بازگشتشان به انسانيّت يا دار ثواب .
حَتَّى إِذا فُتِحَتْ يَأْجُوجُ وَ مَأْجُوجُ
تا روز كه راه يأجوج و مأجوج باز شود .
اين جمله غايت عمل صالحات يا عدم كفران سعى يا حرمت رجوع ، يا حرمت عدم رجوع ، يا عدم رجوع از گمراهى مىباشد .
و مقصود از انفتاح يأجوج مأجوج باز شدن سدّ آنان است و در سورهى كهف بيان يأجوج و مأجوج و تأويل آن دو ، و وجه منع صرف آن گذشت .
وَ هُمْ مِنْ كُلِّ حَدَبٍ
و آنان از هر جانب پستى و بلندى لفظ « حدب » جاى بلند از زمين است .
يَنْسِلُونَ
مىشتابند ( كه روز قيامت يا قيامت ولى عصر مقصود است ) شتاب مىكنند و ضمير به يأجوج يا به مردم برمىگردد ، «
مِنْ كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُونَ
» خوانده شده و آن مؤيّد برگشت ضمير به مردم است ، چه « جدث » به معناى قبر است .
بدان كه امثال اين كلمات از رموز و اسرار و علاماتى است كه انبيا و حكماى پيشين قرار دادهاند ، منظور از حكايتهاى آنان