وَ إِذا أَنْعَمْنا عَلَى الْإِنْسانِ أَعْرَضَ
و آنگاه كه بر انسان نعمت داديم از ما روى بر مىگرداند .
وَ نَأى بِجانِبِهِ
از ما دورى جست ، مقصود اين است كه استبداد نموده و از منعم خويش غفلت ورزيد ، يا مقصود استكبار و طغيان اوست مانند : قول خداى تعالى :
إِنَّ الْإِنْسانَ لَيَطْغى أَنْ رَآهُ اسْتَغْنى
« 1 » به راستى كه انسان راه طغيان در پيش مىگيرد آنگاه كه غنى ( بىنيازى ) را ببيند .
وَ إِذا مَسَّهُ الشَّرُّ كانَ يَؤُساً
هرگاه شرّى بر او برسد شديدا نااميد و مأيوس از روح خدا مىشود .
يعنى اين كه خوى و خاصيّت انسان بر حسب مقام نفسش هنگام نعمت طغيان و كفر به منعم است ، و هنگام زوال نعمت و رسيدن زيان مأيوس شدن از روح خدا .
در حالى كه انسان بندهاى است كه حقّ نسبت دادن چيزى را به خود ندارد ، بلكه بايد نعمت و ضرر را از مولاى خويش ببيند ، و هنگام نعمت خدا را شكر كند و نسبت نعمت را به خدا بدهد و از زوال آن ترسناك باشد ، و هنگام ضرر اميد رفع آن را داشته باشد و آن را بر نقصان و كمبود خودش نسبت بدهد .
قُلْ كُلٌّ يَعْمَلُ عَلى شاكِلَتِهِ
بگو همه اعمّ از خدا و بندگان بر
هامش
( 1 ) سوره علق آيه 6