وَ أُولئِكَ هُمُ الْغافِلُونَ
آنان در غفلت كامل هستند چون از آن چيزى كه همهى يادآوريها به خاطر آن است غفلت دارند و آن خدا و آخرت است بر خلاف غفلتهاى مؤمنين و مسلمين ،
لا جَرَمَ أَنَّهُمْ فِي الْآخِرَةِ هُمُ الْخاسِرُونَ
آنها در آخرت حتما از زيانكارانند ، زيرا كه آنها لطيفهى انسانى خود را كه كالاى آنان بود تا تحصيل نعمتهاى ابدى و دايمى بكنند داده و در مقابل متاع فانى دنيا را تحصيل نمودند كه به دنبال آن عذاب ابدى است ، و بيان معناى لفظ
لا جَرَمَ
قبلا بيان شد و گذشت .
ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ هاجَرُوا مِنْ بَعْدِ ما فُتِنُوا
اين جمله در مقابل
مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ
. . . تا آخر است و لفظ
ثُمَّ
براى اشاره به تفاوت دو داستان و جدايى آن دو است ، و معناى آيه اين كه پروردگار تو براى كسانى كه پس از ايمان بر تو و يا قبل از آن و پس از آن كه آزمايش شدند هجرت كردند و سپس جهاد نموده و شكيبايى كردند بخشنده و مهربان است و هجرت اعمّ است از هجرت صورى و هجرت حقيقى ، كسانى كه از دار نفس به بالاترين مرتبهى آن كه سينه است و از دار اسلام به دار قلب كه همان دار ايمان است هجرت كردند .
ثُمَّ جاهَدُوا وَ صَبَرُوا
در راه خدا جهاد كردند كه اين نيز اعمّ از جهاد صورى كه همان مبارزه ظاهرى است و جهاد معنوى كه جهاد در راه ولايت و راه قلب است ، بر جهاد شكيبايى نمودند و از دشمنان ظاهر و باطن نگريختند .
إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِها لَغَفُورٌ رَحِيمٌ
پس از مهاجرت و