را از من نمىشنوند ؟ پس فرمود : به آنها بايد گفته شود : آيا تو مىتوانى به گوشهاى كر بشنوايانى ، يعنى گوشهاى انسانى آنها از شنيدن آنچه را كه انسان مىشنود كر است ، و عقل هم ندارند تا با اشاره و مانند آن فهماندن ممكن باشد ، پس آنان مانند چهارپايان هستند ، لذا فرمود :
وَ لَوْ كانُوا لا يَعْقِلُونَ
اگر خردى داشتند ،
وَ مِنْهُمْ مَنْ يَنْظُرُ إِلَيْكَ
برخى از آنان به تو نگاه مىكنند و نشانههاى صدق تو و صدق كتاب تو را مشاهده مىكنند ، و لكن از مشاهدهء آثار صدق و دلالت آن كور هستند .
أَ فَأَنْتَ تَهْدِي الْعُمْيَ
آيا تو كور را به مشاهدهء آثار ربوبيّت و آخرت راهنمايى مىكنى ؟
وَ لَوْ كانُوا لا يُبْصِرُونَ
يا بصيرت عقلى نمىبينند ، يعنى اگر آنها بصيرت داشتند ممكن بود كه آثار ربوبيّت را به آنها فهماند اگر چه چشم ظاهرى نداشته باشند ولى آنها كورند و صاحب بصيرت نيستند . اين آيه بهمنزلهء علّت اعراض و ترك توجّه آنهاست .
إِنَّ اللَّهَ لا يَظْلِمُ النَّاسَ شَيْئاً
خداوند مردم را ذرّهاى ظلم نمىكند ، يعنى آنچه را كه استحقاق آن را دارند از آنها منع نمىكند ، جواب سؤال مقدّر است ، گويا گفته شده : خداوند خود از شنيدن آنها منع مىكند و به آنها ستم مىكند ، خداى تعالى براى رفع اين شبهه فرمود :
وَ لكِنَّ النَّاسَ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ
و لكن خود مردم به خودشان ستم مىكنند ، به اينكه فطرتشان را باطل و استحقاقشان را تباه مىسازند ، و « أنفسهم » مفعول « يظلمون » يا تأكيد « النّاس » است .
وَ يَوْمَ يَحْشُرُهُمْ
عطف بر