است « 1 » به صورت ترادف يا تداخل .
وَ تَحِيَّتُهُمْ فِيها سَلامٌ وَ آخِرُ دَعْواهُمْ أَنِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ
و درودشان در آنجا سلام است و پايان دعايشان اين است كه : ستايش خاصّ خدائيست كه پروردگار جهانيان است .
لفظ « أن » مخفّف از مثقّله است ، بدان كه در آيه اشاره اجمالى به درجات مؤمنين و مقامات سالكين است ، زيرا كه « آمنوا » اشاره به بيعت اسلامى است ، و
« عَمِلُوا الصَّالِحاتِ »
اشاره به بيعت ايمانى و اعمال قالبى و قلبى است ، يا مجموع آنها اشاره به بيعت نبوى و اعمال قالبى است ، و آنها را هدايت به بيعت ولوى ايمانى و اعمال قلبى و سلوك از مقام نفس به مرتبهء قلب مىنمايد . و
« تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهارُ »
اشاره به سير آنان در فوق مرتبهء قلب در مراتب روح و عقل دارد . و
« دَعْواهُمْ فِيها سُبْحانَكَ اللَّهُمَّ »
اشاره به انتهاى سير آنان و آخرين مراتب فناى آنان دارد ، و آن مرتبهء فناى آنها از ذاتشان و از فناى خودشان مىباشد و
« تَحِيَّتُهُمْ فِيها سَلامٌ »
اشاره به بقاى آنها باللّه و فى اللّه مىكند بدون صحو و بقا ، چون در آن مرحله به طور مطلق سلامتى است و
« آخِرُ دَعْواهُمْ أَنِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ »
اشاره به حشر آنها به سوى اسم رحمان و بقاى آنها « بالله فى الخلق » جهت تكميل غير است ، و به عبارت ديگر اشاره به سفرهاى چهارگانه آنهاست ، يعنى سفر از خلق به حقّ آنجا كه مىفرمايد :
« آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ »
، و سفر از حقّ به حقّ آنجا كه فرمايد :
« يَهْدِيهِمْ »
تا
هامش
( 1 ) اگر عبارت حاليّه باشد حالت بهشت را توصيف مىكند كه بهشتيان اين گونهاند .