هر آنچه كه عمل كردند به آنها توجّه و نظر كند و در مقابل بهترين عملها همهء آن اعمال جزا داده مىشود و مقصود اين نيست كه فقط بهترين اعمال پاداش دارد و ممكن است مقصود اين باشد كه آنها به بهتر از آنچه كه عمل كردند پاداش داده مىشوند .
بدان كه انسان همانطور كه از اوّل خرد سالى بر حسب بدنش در استكمال است همچنين بر حسب نفسش ( جانش ) نيز در استكمال است و هر فعلى كه از او صادر مىشود خير باشد يا شرّ فعليّتى براى او حاصل مىگردد و چون انسان بين دو عالم ملائكه و شياطين واقع شده است پس اگر در يكى از دو عالم متمكّن نگردد ممكن نيست كه براى او حكم شود كه او از اهل رحمت است يا از اهل عذاب بدون اينكه مقيّد به شرط بقاء بر اسلام يا بقاى بر كفر باشد و بر حسب عاقبت بر او حكم مىشود كه ( مرجى لامر اللّه ) بوده و امّيد امر خدا را دارد اگر چه داخل در صنف آنها نباشد و اگر در يكى از دو عالم داخل شد و در آن عالم متمكّن گشت جميع فعليّاتى كه براى او حاصل مىشود فرمانبر و مسخّر حاكم آن عالم است كه يا عقل است يا شيطان و محكوم به حكم بهترين يا بدترينش مىشود ، زيرا كه بهترين اعمال آن است كه فعليّت حاصل از آن مسخّر عقل باشد و بدترين اعمال آن است كه فعليّت حاصل از آن مسخّر شيطان باشد و خوب و بدى غير از اين دو به اعتبار نزديكى آن دو به عقل و شيطان است ، پس اگر همهء فعليّات به سبب تمكّن صاحبش در پيروى از نيكان و تسليم به آنها فرمانبر عقل باشد
بيان السعادة في مقامات العبادة ( فارسى ) — صفحة 287
مساهمون: سلطان محمد گنابادى ( سلطان عليشاه )
ص٢٨٧