جهاد كن ، زيرا خود پيامبر با منافقين جنگ نكرده ، و از همين جا وجه تأخير منافقين معلوم مىشود . با اينكه مقام ، مقام تشديد و تغليظ بر منافقين است ، و ذكر كفّار جهت بيان مساوات منافقين با آنهاست تا براى منافقين ذمّ ديگرى باشد ، و لذا كفّار را در آيه 67 پس از منافقان آورد . يا مقصود اين است كه با منافقين و كفّار در عالم صغير و كبير بهوسيله خودت يا اوصياء ، و پيروان مؤمنت جهاد كن ، زيرا كه مؤمنين نيز مأمور به جهاد با كفّار و منافقين وجودشان با قتال صورى و معنوى هستند و بايد كه با احتجاج و جدال نيكو و با مدارا و حسن معاشرت ، و با داخل كردن آنها تحت فرمان تو ، و گرفتن جزيه و الزام واجبات و حدود بر منافقين امّت تو . . . جهاد كنند . پس اخبارى كه در تفسير آيه آمده است با وجود اختلاف صورى از نظر معنى اختلافى ندارند .
وَ اغْلُظْ عَلَيْهِمْ وَ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ
با آنان با شدّت رفتار كن كه جايگاهشان جهنّم است . جملهء دعا يا ذمّ است ، پس اشكالى ندارد كه عطف بر انشاء باشد و نيز اشكالى ندارد كه ما بعدش بر آن عطف گردد ، يا جملهء خبرى است كه بنابراين عطف يا به توهّم جملهء معطوف عليه است يا به تقدير جمله به اعتبار معنى ، زيرا امر به قتال و غلظت مشعر به اين است كه در آنها خيرى نيست ، پس گويا كه گفته باشد : خيرى در آنها نيست و منزلگاه آنها جهنّم است ، و تعاطف بين دو امرى كه از نظر لفظ و مفهوم مطابقى غير متناسب ولى عطف به لحاظ معنى مقصود و معنى التزامى صورت گرفته باشد زياد است و در كلام عرب شايع است و كسى كه عطف انشاء بر خبر و عكس آن را جائز دانسته به ظاهر آنچه كه در كتاب وارد شده نظر داشته است ، و همچنين به