و آنچه كه در نفسش تقدير گرفته بوده استفهام انكارى بوده است ، و محتمل است كه بر سبيل استفهام انكارى براى انكار بر قومش باشد ، چون قوم او سه صنف بودند ، يك صنف ستارگان را عبادت مىكردند ، و صنف دوّم ماه را ، صنف سوّم آفتاب را ، پس عبادت هر سه طايفه را انكار كرد .
و محتمل است كه بر سبيل اخبار احتمالى باشد كه براى هر استدلال كنندهاى صحيح است كه در نخستين نگاه احتمالى را در نظر گيرد و آن را دليل بداند كه در نظر اوّل چون استدلال ابراهيم در وقتى بوده است كه تازه از مخفيگاه خود كه مادرش او را در آنجا مخفى كرده بود خارج شده بود و در پى يافتن حقيقت بود .
و آنگاه كه بعد از دقّت معلوم شد به دليلى كه در وهلهء اوّل به آن رسيده دليل و نتيجهء صحيحى نبوده است آن را انكار كرده ، گفت : دليل صحيح ، مفيد اين نتيجه نمىتواند باشد . و مانند اين كار از هر كسى كه اراده تحقيق داشته و از تقليد خارج شود پسنديده است و اين شرك نيست .
و همهء اين معانى از آنها روايت شده است ، چون قرآن داراى وجوه متعدّد است . و مادام كه ائمّه عليهم السّلام فاسد بودن آن وجه را ذكر نكرده باشند حمل بر جميع وجوه مىشود ، و اين معنى چيزى است كه مقتضى تنزيل است ، و امّا بر حسب تأويل مىگوئيم :
سالك مادام كه در مخفيگاه تاريك نفس خودش
بيان السعادة في مقامات العبادة ( فارسى ) — صفحة 87
مساهمون: سلطان محمد گنابادى ( سلطان عليشاه )
ص٨٧