قُلْ آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَيَيْنِ أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحامُ الْأُنْثَيَيْنِ
مقصود انكار تحريم چيزى از آنهاست ، و ملزم ساختن آنها به اينكه حرمت حيوانات ذكور گاهى ، و حرمت حيوانات مؤنّث گاهى ديگر ، يا حرمت جنينهاى موجود در شكم مادر هيچ كدام از اينها از روى علم و حجّت نيست ، بلكه محض تخمين و ظنّ از پيش خودشان است .
أَمْ كُنْتُمْ شُهَداءَ
يا اينكه شما شاهد و حاضر بوديد كه خدا اينها را حرام كرد .
إِذْ وَصَّاكُمُ اللَّهُ بِهذا
يعنى امثال اين قضايا به وسيلهء برهان دانسته مىشود كه در اين صورت ممكن مىشود حكم را به غير اعلام كرد به سبب همان برهان ، يا اين است كه به وسيلهء مشاهده و سماع دانسته مىشود كه در اين صورت علم به قضيّه پيدا مىكند ولى اعلام به غير نمىشود چون برهان ندارد .
و چون نه برهان داريد و نه شهود پس حكم شما جز افتراى محض بر خدا چيزى نيست بنابراين لفظ « ام » اگر چه منقطع است ولى به حسب معنى معادل
نَبِّئُونِي بِعِلْمٍ
است يعنى آيا براى شما برهانى هست يا شاهد قضيّه بودهايد .
فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً
بازگشتى ملامتآميز بر گذشته است به اعتبار ثبوت افترا ، يا جزاى شرط مقدّر است به همين اعتبار ، يعنى وقتى شما برهان و علمى نداريد چنان كه
نَبِّئُونِي بِعِلْمٍ
بر آن دلالت مىكند ، و شاهد قضيّه هم نبوديد چنان كه
أَمْ كُنْتُمْ شُهَداءَ
بر آن دلالت دارد ،