« وَ مَا اخْتَلَفَ فِيهِ »
: يعنى در حق ، يا كتابى كه به حق نازل شده است ، اختلاف نكردند .
« إِلَّا الَّذِينَ أُوتُوهُ »
: مگر كسانى كه كتاب به آنها داده شد ، و اما غير آنان ، چه در غفلت و چه در امّت واحد بودن ، مانند مردمى هستند كه قبل از بعثت انبيا بودهاند .
« مِنْ بَعْدِ ما جاءَتْهُمُ الْبَيِّناتُ »
: يعنى دليلهاى واضح و روشن ، نه پيش از اتمام حجّت . پس ، اختلاف منكر با اقراركننده نيست ، مگر از عناد و لجاج ، نه از شبه و احتجاج لذا فرمود :
« بَغْياً »
: يعنى از جهت ظلم و قدرتمندى كه
« بَيْنَهُمْ »
، بين آنها به وقوع پيوسته است . يعنى اينكه منكران ، از باب شبههاى كه به ذهنشان رسيده بود يا از باب عناد با حق نبود كه انكار مىكردند ، بلكه انكار تنها از ناحيهء قدرت و تعدّيهايى كه بين آنها بوده ناشى شده ، پس همان اقراركننده ، به سبب انكار منكر گشت .
« فَهَدَى اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا »
: يعنى بعد از هدايت ايمان آوردند ، يا در آنان قوّهء اذعان و موافقت بود ، نه آنان كه در آنها قوّت زور و طغيان و مخالفت بود .
« لِمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ مِنَ الْحَقِّ »
: در حالى كه درباره حق اختلاف داشتند . « من » بيانيه و ظرف مستقر و حال است از « ما » يا از ضمير « فيه » و عامل در آن عامل ذى الحال است .
« بِإِذْنِهِ »
: يعنى با رخصت و اذن ، و اباحه تكوينى ، خدا آنها را هدايت كرد ، اين كلمه ظرف لغو است و متعلّق به « اختلفوا » يا « آمنوا » يا « هدى » و تفسير آن به اباحه و ترخيص بهتر است از تفسير آن به علم ، چنانچه بعضى تفسير كردهاند .
« وَ اللَّهُ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ »
: ( و خداوند هر كه را بخواهد به راه راست هدايت مىنمايد ) تأكيد سخنان گذشته است و دفع