تفسير :
« فَإِذا قَضَيْتُمْ مَناسِكَكُمْ »
: يعنى همهء افعال حجّ را تا بيست و سوم از ذىحجّه تمام كرديد .
« فَاذْكُرُوا اللَّهَ »
: ياد خدا كنيد هرجا كه بوديد ، يا به ذكر آريد مناسكتان در عرفات و مزدلفه را ، پس ياد خدا كنيد در منى و مكّه ، يا اينكه هرگاه مناسكتان را در آن دو انجام داديد و در منى حلق يا تقصير نموديد ، خدا را در مكّه ذكر آريد . يا اينكه هرگاه در اين جاها و در مكّه مناسك را تمام كرديد پس خدا را در ايام منى ذكر آريد ، و اين معنى اخير را تفسير ذكر به تكبيرات در ايّام منى تأكيد مىكند .
« كَذِكْرِكُمْ
آباءَكُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِكْراً »
: به امام باقر ( ع ) نسبت داده شده كه فرمود « 1 » : وقتى كه از حج فارغ مىشدند ، در آنجا اجتماع مىكردند و مفاخر و نيكيهاى پدرانشان را مىشمردند ، پس خداى تعالى امر نمود كه عوض ذكر پدرانشان ياد خدا را كنند يا خدا را بيشتر از پدرانشان ذكر آرند .
« فَمِنَ النَّاسِ »
: عطف از قبيل عطف تفصيل بر اجمال است به اعتبار معنى ، گويا كه گفته شده : « النّاس فى ذكر اللّه اصناف » ، يعنى مردم در ذكر خدا چند صنف هستند يا جانشين جزاى شرط محذوف است ، گويا كه گفته باشد : هرگاه خدا را ياد كرديد نيّتهايتان را از طلب دنيا خالص نمايند ، زيرا از مردم
« مَنْ يَقُولُ رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا »
، كسانى هستند كه مىگويند پروردگارا به ما از دنيا عطا كن و ذكر نكردهاند كه در دنيا چه مىخواهند . به هر حال هر چه مىخواهند از جنس دنياست و نيازى به ذكر ندارد به خلاف مؤمن كه در دنيا جز خواستهء آخرت نمىخواهد ، لذا مطلوب مؤمن را ذكر فرموده است .
هامش
( 1 ) تفسير صافى ، ج 1 ، ص 178 ، به نقل از كافى . نور الثّقلين . ج 1 ، ح 722 ، ص 166 .