كند موجود است ، زيرا در تفسير امام آمده است « 1 » :
« ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفاضَ النَّاسُ »
يعنى برگرديد از مشعر الحرام ، از همانجايى كه مردم از « جمع » برگشتند . فرمود : ناس در اينجا ، حاجيهاى غير از « حمس » هستند ، زيرا طوايف حمس از « جمع » افاضه نمىكردند و اين روايت دلالت مىكند بر اينكه « حمس » اسم محلّ مخصوصى از مشعر الحرام است ، ولى اين مخالف روايت عامّه و خاصّه است كه آنها از عرفات بازگشت نمىكردند ، پس خداوند به آنها امر كرد كه در عرفات وقوف كرده ، سپس از آنجا بازگردند .
« وَ اسْتَغْفِرُوا اللَّهَ »
: يعنى استغفار كنيد از آنچه كه انجام داديد به سبب آراى فاسد و هواهاى باطل خودتان ، كه مناسك را تغيير داديد ، و از وقوف در عرفات مانند مردم ، استنكاف ورزيديد .
« إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ »
: يعنى بعد از استغفار و اعتراف و دخول در زير طاعت خليفهء ، خدا گناهان و عيب و نقصهايى كه ناشى از انانيّت شماست همه را مىبخشد .
« رَحِيمٌ »
: پس از بخشش شما به شما رحم مىكند به اينكه در قلب را روى شما باز كرده و شما را در دار رحمتش داخل مىكند .
[ سوره البقرة ( 2 ) : آيه 200 ]
فَإِذا قَضَيْتُمْ مَناسِكَكُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آباءَكُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِكْراً فَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا وَ ما لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلاقٍ ( 200 )
ترجمه :
( 2 / 200 )
آنگاه كه اعمال حج را بهجا آريد ، شما نيز خدا را ذكر كنيد ، همان گونه كه پدران خود را ذكر مىكنيد ، بلكه بيش از پدران و بعضى مردم كوتاه نظر تنها از خدا تمنّاى متاع دنيوى مىكنند ، و آنان را از نعمت آخرت بهرهاى نيست .
هامش
( 1 ) تفسير صافى ، ج 1 ، ص 178 . تفسير عياشى ، ج 1 ، ح 715 ، ص 164 .