به آن حكمى بشود هيچ نيازى ندارد . اين معنى مناسب تأويل است ، زيرا كه سالك الى اللّه و كسى كه حجّ بيت حقيقى را كه « قلب » است كرده ، به سبب حمل زاد و توشه و طلب فضل خدا ، از تنگى و سختى بيرون مىآيد .
و آنگاه كه به سبب امر خدا روزى و فضل خدا را مىجويد ، به دورترين مراتب نفس از قلب تنزّل مىيابد ، چنانچه سابقا گذشت . آنگاه كه به پايينترين مراتب نفس افتاد ، نمىتواند آنجا متوقف شود ، بلكه از آنجا دور مىشود ، گويا كسى او را به راه خانه حقيقى مىراند ، ولى او بدون اينكه در راه بايستد و توقف كند ، به خانه نمىرسد . پس در مزدلفه مىايستد ، سپس در منى توقف مىكند ، و بعد از آنجا باز به مكه قلب باز مىگردد .
بنابراين ، واقع شدن در عرفات و وقوف لازمه ، طلب فضل است ، و بازگشت از عرفات لازمهء وقوع در آن است ، و همچنين است وقوف در مزدلفه و منى .
« فَاذْكُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرامِ »
: به اينكه شب قربانى در آنجا توقف كرده ، نماز واجب و دعاها و ذكرهاى مأثور و غير مأثور را انجام دهد . در تفسير امام ( ع ) است كه فرمود : ذكر خدا يادآورى نعمتهاى ظاهرى و باطنى او و درود فرستادن بر سيّد رسولان و بر سيّد برگزيدگان او است « 1 » .
« وَ اذْكُرُوهُ كَما هَداكُمْ »
: خدا را ياد نماييد ، مانند يادى كه شما را به سوى آن با زبان پيامبرش راهنمايى كرده ، و اين معنى دلالت مىكند بر آنچه كه علماى اعلام و عرفاى اسلام مىگويند و آن اين است كه عمل اگر بهوسيله تقليد عالم زنده تحقق نپذيرد ، اگر چه مطابق با واقع باشد ،
هامش
( 1 ) صافى ، ج 1 ، ص 215 .