سائل نداشته باشد . بنابراين كه دادن حقوق واجب به كسى كه دست باز كرده و سؤال مىكند ، جائز نباشد . و اگر دادن مال به صورت استحباب مراد باشد ، آن وقت مقصود از « سائلان » اعم از سائلى است كه با دست دراز كردن ، چيزى را مىخواهد يا غير آن .
« وَ فِي الرِّقابِ »
: مقصود از رقاب ، مالكان بندهها يا خود بندههاست .
يعنى در راه خلاصى و آزاد شدن بندهها مال خرج كند ، چه آن بندهها مكاتب « 1 » بوده يا در سختى قرار گرفته باشند و يا چنين نباشند .
« وَ أَقامَ الصَّلاةَ وَ آتَى الزَّكاةَ »
: يعنى برّ و نيكى عبارت است از ايمان و اذعان به خدا و واگذاردن آنچه كه در آن خير و نفع او است ، به خاطر نفع و خير ديگران و توجه تامّ به خدا و تسليم و خروج از انانيّت و لوازم آن ، هر آنچه كه خلاف تسليم است ، از قبيل اختلاف ، نزاع ، از خود رأى و نظر دادن و غير اينها ، از انگيزههاى خودخواهى و خود محورى .
پس برّ و نيكى ، شامل مواردى بود كه ياد شد ، و برّ و نيكى اين نيست كه روى و بدن را به سوى مشرق و يا مغرب بگرداند و دراينباره رأى بدهد و توقف بر آن نمايد . مورد نماز و زكات هم در اوّل سوره گفته شد . هر كس بخواهد به آنجا مراجعه كند .
« وَ الْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ »
: ( و كسانى كه به عهد خويش وفا مىكنند )
هامش
( 1 ) مكاتب : دربارهء مكاتب ، در آيه 33 سوره نور ، خداى تعالى مىفرمايد : و الّذين يبتغون الكتاب ممّا ملكت ايمانكم فكاتبوهم ان علمتم فيهم خيرا . يعنى آنان كه مكاتبه مىجويند از آنچه دستهايتان مالك آن شد . پس مكاتبه كنيد ، اگر خيرى در ايشان اميد داشته باشد . . . منظور از مكاتبه اين است كه هرگاه برده ( كنيز يا غلام ) بخواهد با پرداخت قيمت خود با صاحبش خود را بخرد ، بر صاحبش واجب ( بنا به قول طبر و عمر بن دينار و عطا ) يا مستحب ( به قول اكثر فقها ) است كه قبول كند و با او مساعدت نمايد . اين پرداخت بها و نوع عمل را مكاتبه گويند و بر دو قسم است مطلق و مشروط ( فقه القرآن - چاپ قم ، 1399 ه ق . ص 216 ) .