مقصود اين است كه واجب شده است ، و به همين جهت و براى اشاره به ضررى كه در اين مورد و متوجّه آنان است ، فعل را با « على » متعدى نمود .
« الْقِصاصُ »
: قصاص آن است كه با جنايتكننده چنان رفتار كنند كه او نسبت به مورد جنايت رفتار كرده است . وجوب قصاص بر حكّام ، پس از درخواست اولياى ديه با اين امر ، منافاتى ندارد . زيرا ولىّ دم ( صاحب خونبها ) بين قصاص و ديه و عفو مخيّر است .
« فِي الْقَتْلى »
: ( در كشتگان ) متعلق به « كتب » است .
« الْحُرُّ بِالْحُرِّ »
: آزاد در مقابل آزاد كشته مىشود . ( بالحرّ ) كه جار و مجرور است ، متعلّق به فعل « يقتل » يا به اسم مفعول ( مقتول ) است . و اين حكم در صورتى ثابت است كه قتل عمدى باشد ، نه قتلى كه محقّق شود ناشى از خطاست . در ضمن ، اين آيه مانند ساير آيات ، مجمل و به بيان نيازمند است . پس نبايد اين اشكال وارد شود كه مسئله بر خلاف مفهوم با قيد مخالف « 1 » است . چون مفهوم قيد قطعا در اينجا اعتبارى ندارد و
هامش
( 1 ) مفهوم در مقابل منطوق است . منطوق عبارت از حكمى است كه خود لفظ مذكور بر آن ندارد . مفهوم بر دو قسم است : مفهوم موافق و مفهوم مخالف . مفهوم موافق عبارت است از اينكه در مفهوم موافق با حكم منطوق باشد . مانند قول خداى تعالى :« فَلا تَقُلْ لَهُما أُفٍّ »كه مفهوم آن دلالت بر نهى از زدن و ناسزا گفتن و هر چيزى كه در اهانت و ايذاى پدر و مادر شديدتر از حكم منطوق باشد .
مفهوم مخالف : عبارت از آن است كه حكم در مفهوم مخالف باشد با حكم در منطوق كه آن در جاى خود به اقسامى از قبيل مفهوم شرط و مفهوم وصف و غايت و عدد و حصر و قيد تعميم مىشود . ظاهر مفهوم مخالف الحرّ بالحرّ ، اين است كه عبد در مقابل حرّ قصاص نشود ، يعنى اگر عبدى حرّى را بكشد ، طبق مفهوم مخالف قيد نبايد قصاص شود . در حالى كه چنين مفهومى در اين آيه قطعا منظور نيست ( اصول فقه مظفّر ، ص 107 تا 110 ) .