پس آنچه كه سزاوار و شايستهء عابد است ، اين است كه اولا به تصحيح تقليدش اهميت بدهد و سپس روى به عبادت آورد . و اما نوع ديگر آن ، احتياط است كه شرائط صحّت عمل به احتياط بسيار زياد است ( پس امرى دشوار است ) .
با وجود اينكه مادام كه خدا از بندهاش ياد نكند ، بنده نمىتواند از خدا ياد كند ، ياد بنده از خداوند ، موجبى براى ياد خدا از بنده شده است . چنانچه از آيه و اخبار فهميده مىشود ، آن سببيّت مرتبهاى از ذكر خدا براى بنده است ، مانند آنچه كه در توّابيت خدا بيان شد . به اين ترتيب ، ياد آوردن بنده از سوى خداى تعالى ، توفيق دادن به او است كه به ذكر خدا مشغول شود و ذكر عبد خدا را سبب ذكر خداست عبد را به پاداش و جزا دادن ، و ذكر خدا عبد را به پاداش ، سبب شدت گرفتن ذكر عبد است خدا را ، و شدت گرفتن ذكر عبد خدا را سبب ذكر ديگرى از خداست و همچنين . . .
و قوام ذكر عبد خدا را ذكر خداست عبد را ، پس آن ذكر است از خدا براى عبد ، امّا در مقام عبد ، در اخبار و كلمات نيكان ( ائمه اطهار ) از تفاوت بين ذكرهاى جلى و خفى ، مطالبى ياد شده است . پس بايد دانسته شود كه برترى گاهى به اعتبار نسبت دارد . ذكرها به اشخاص و احوال مختلف در مورد يك شخص و گاهى مقايسه و سنجش بين خود ذكرها حاصل مىشود ، لذا گاهى ذكرى خود فى نفسه برتر است و نسبت به شخصى برتر و بهتر به حساب نمىآيد و چون بناى دين و بناى سلوك بر تبرّى و تولّى است ، ذكرى كه مشتمل بر نفى و اثبات باشد ، خود برتر از ذكر ديگر است و بالاترين ذكرها كه مشتمل بر نفى و اثبات است « لا اللّه الّا اللّه » است كه جامع نفى و اثبات و حافظ جميع مراتب وجود است و در عين حال ، استقلال وجودى را از آن مراتب نفى مىكند و واحد احد را با جميع صفاتش اثبات مىنمايد و اين نيست مگر شأن نبىّ صلّى اللّه عليه و آله كه خاتم
بيان السعادة في مقامات العبادة ( فارسى ) — صفحة 302
مساهمون: سلطان محمد گنابادى ( سلطان عليشاه )
ص٣٠٢