آن تصحيحكنندهء عبادتها و حلالكنندهء اشيا و مباحكنندهء فعلهاست .
غايت ذكر ، ظهور مذكور ( ذكر شده ) ، در ملك ذاكر ( ذكركننده ) و فانى شدن ذاكر ( ذكركننده ) در مذكور ( ذكر شونده ) است . به نحوى كه از گويندهء ذكر نه ذاتى مىماند و نه ذكرى ، تنها مذكور ( ذكر شونده ) باقى مىماند در ملك ذكر گوينده ، در حالى كه مىگويد : امروز مالك چه كسى است ؟ جواب مىدهد : خداى واحد قهّار « 1 » .
مراتب ذكر :
ذكر بر حسب نزديكى و دورى به غايت ، مراتبى دارد كه مهمترين و امّهات آنها چهار مرتبه است و براى هر يك از آنها نيز مراتب و درجاتى است .
1 ) نخستين مرتبه از مراتب چهارگانه ، ذكر زبانى است . و آن عبارت از جارى كردن ذات با اسما و صفات مذكور است بر زبان و مراتب اين ذكر در صورتى كه غلاف براى شيطان نباشد ، زياد است و آن بر حسب غافل بودن ذكر گوينده از ذكر شونده و يا يادآورى ذكر گوينده از ذكر شونده ، در درجات مختلف تذكّر متفاوت است و نيز از جهت حضور ذكر شونده در قلب ذاكر و حضور ذاكر نزد ذكر شونده ، به نحوى كه مذكور بر ذاكر مستولى شود ، تا آنجا كه او اصل و ذاكر تابع و فرع باشد ، درجات مختلف است . بر حسب اتحاد ذاكر با مذكور و فناى تام و كامل در او تا جايى كه مذكور تنها باقى بماند و ذاكر پس از فنا ، به سبب بقاى ذكر شونده باقى باشد ، مراتب تفاوت مىكند و نيز بر حسب اقتران ذكر زبانى با ذكر قلبى و درجات هر مرتبهاى از اين مرتبهها نيز ، مراتب و درجات بسيارى وجود دارد .
هامش
( 1 ) سوره فاطر ، آيه 16 .