دادن آن به عالم ، زيرا كه واجب با لذّات از جميع جهات واجب است . يا معنى آيه اين است كه علم ما ظاهر شود ، يا متميّز و مشخص و معلوم شود و قول خداى تعالى
« مِمَّنْ يَنْقَلِبُ »
دليل بر اين است ، زيرا لفظ « من » در اينجا ، پس از تميز و تشخيص به كار مىرود . پس اگر نزول آيه پيش از برگرداندن آنان به سوى كعبه باشد ، معنى چنين مىشود : و ما قرار نداديم قبلهاى را كه بر آن بودى در مكّه ، مگر براى اينكه بدانيم چه كسى از رسول پيروى مىكند و چه كسى از هواى نفس پيروى مىكند ، زيرا كه اهل مكّه از جهت انس و الفتى كه به مكّه دارند ، دوست داشتند كه قبله در مكّه باشد .
اگر نزول آيه پس از برگرداندن آنان به سوى كعبه باشد ، محتمل است كه مقصود از قبله ، كعبه و بيت المقدّس باشد و به امام ( ع ) ، نسبت داده شده است « 1 » كه فرمود : اين به آن جهت است كه اهل مكّه ، كعبه را دوست داشتند . پس خداوند خواست بيان كند كه چه كسى از محمد پيروى مىكند و چه كسى مخالفت مىنمايد . به اين نحو كه چه كسى متابعت قبلهاى را مىكند كه دوست ندارد . ولى محمّد صلّى اللّه عليه و آله به آن امر مىكند و چون خواست اهل مدينه رو نمودن به سوى بيت المقدّس بود ، آنان را امر به مخالفت نمود و توجّه به كعبه را واجب كرد تا واضح شود كه چه كسى موافق محمد صلّى اللّه عليه و آله است و از او پيروى مىنمايد در چيزى كه دوست ندارد . پيامبر را تصديق نموده ، موافق او مىشود .
« وَ إِنْ كانَتْ »
: يعنى قبلهاى كه بر آن بودى ، يا نماز بر آن قبله كه در آن وقت بود ،
« لَكَبِيرَةً إِلَّا عَلَى الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ »
: سخت و دشوار است مگر بر كسانى كه خداوند آنان را هدايت كرده ، نه كسانى كه به جهت اغراض
هامش
( 1 ) اين حديث در تفسير صافى ، ج 1 ، ص 148 ، با اندكى تفاوت ياد شده است .