تنها او توبهپذير مهربان است .
تفسير :
« فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِماتٍ »
: چنان كه بعضى گمان كردهاند ، كلماتى كه از سوى پروردگار عالم به آدم القا شد ، شبيه به كلمات خلق نبوده ، بلكه عبارت بوده از لطائف وجودى كه همان توحيد و نبوّت و ولايت باشد و نيز مراتب هر يك از آنها و مراتب عالم كه نهايتى براى آن نيست ، زيرا كلمه ، همچنانكه بر كلمات لفظى و بر كلمات نفسى كه عبارت از حديث نفس است اطلاق مىشود ، بر عقايد و علوم و لطائف وجوديّه و بر مراتب وجود نيز اطلاق مىشود . چنانچه ، مقصود خداى تعالى از بيان
« وَ إِذِ ابْتَلى إِبْراهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِماتٍ »
( و چون ابراهيم را پروردگارش به كلماتى آزمود ) ، مراتب وجود است .
اگر اين آيه را ، با فرمايش حضرت رسول صلّى اللّه عليه و آله مقايسه كنيم كه فرمود « به من همه جوامع كلمات افاضه شد » « 1 » برترى محمّد صلّى اللّه عليه و آله بر ابراهيم ( ع ) معلوم مىشود و چون مقصود از كلمات ، لطائف وجودى است و از آن لطائف ممكن است تعبيرهاى گوناگونى بشود ، لذا در اخبار ، راجع به تفسير كلمات مطالب گوناگونى بيان شده است ؛ پس از آنچه ياد كرديم ، جمع اخبار كاملا آشكار است .
تحقيق در توبهء « بنده »
« فَتابَ عَلَيْهِ »
: توبهء بنده پشت كردن به چيزى با انزجار و نفرت از آن است ، خواه آن چيز از گناهان ظاهر باشد يا باطن . و يا از مقامات نازله است كه بنده در آن متوقف شده است و يا از مشاهداتى است كه سالك به آن آزمايش مىشود . يا بازگشت از خطرهايى است كه اولياى خدا از آن
هامش
( 1 ) مسند احمد بن حنبل ، ج 2 ، ص 212 .