عايد نمىشود . پس پيامبر صلّى اللّه عليه و آله فرمودند : تنها علم بر سه گونه است :
1 ) آيه محكم . 2 ) امور واجبى كه مبتنى بر عدل است . 3 ) سنت پابرجا . و هر چه جز اين سه مورد باشد ، آن زيادى است « 1 » . كه اين سخن به اقسام سهگانه علوم عقلانى و نفسانى و جسمانى اشاره دارد ، از آن جهت كه شامل رو كردن به معلوم و عملى است كه مستلزم شدت يافتن است .
بنابراين ، آيه محكم عبارت است از علوم عقلانى كه عالم چيزى از حقايق معلومات را فرا مىگيرد ، و از آن لذّت مىبرد ، و اگر چنين نبود ، آيات ، يعنى نشانهها و آينهها نمىبود ، پس آيه محكم چيزى است كه در آن ترديد و شكّ و نابودى جايى ندارد ، و گرنه محكم به آن آيه اطلاق نمىشود . به خلاف علوم خيالى كه فيلسوف و متكلّم آنها را با استخدام خيال در جهت قوه عاقله درمىآورد و خود را به آن مىآرايد و آن را وسايلى براى خواستهاى نفسانى قرار مىدهد . كه شامل متاعهاى دنيوى و غرضهاى نفسانى است ، تا به آن وسيله از بار سنگين اطاعت از شرع برهد ، چه اين گونه دانستنيها ، آيات ( نشانهها و آينهها ) نبوده و از شكّ و زوال محفوظ نيستند . از آن جهت ، آن علوم به سبب تقليد از امثال خودشان ، گرفته شدهاند . امّا « فريضه عادله » ، عبارت است از علوم نفسانى كه به رذايل و فضائل اخلاقى مربوط است ، به نحوى كه عالم به آنها از امور ناپسند و ناهنجار گسسته ، به خصلتهاى پسنديده زينت و زيور مىيابد ، زيرا اطلاق واجب بر آن ، به اعتبار اين تخليه و تحليه است ( تهى كردن خويش از صفات ناپسند و آراستگى به صفات پسنديده ) .
همچنين است اطلاق كلمه عادله بر آن ، زيرا معنى علم عادل آن است كه عالم به آن عادل بوده يا اينكه معلوم او از امور متوسّط باشد ، يعنى از افراط و تفريط به دور باشد ، و معلوم اخلاقى متوسّط نيست ، مگر اينكه
هامش
( 1 ) كافى ، ج 1 ، حديث 1 ، ص 32 .