به سوى آخرت مىداند در معاش و معاد خويش به چه چيز نياز دارد كه وى را به كار آيد و دانشپژوه كسى است كه جوياى ادراك چيزى باشد كه در جهت رو كردن به آخرت وى به كار آيد و نيازش را برآورده كند .
پس ، هر كه به دنيا رو كند عالم نيست ، گرچه همهء مسائل شرعى و مطالب اخلاقى و عقايد دينى را با برهان يقينى ادراك كند و چه خوب گفته شده : « علم آن چيزى است كه با غرضهاى دنيايى و خواستههاى نفسانى جمع نگردد و آنچه با اينها جمع مىشود ، آن جهل مشابه به علم است و علم نيست » .
و سخن معصوم ( ع ) كه فرمود : « طلب علم بر هر مرد و زن مسلمان واجب است « 1 » » ، به اين گونه ادراك اشاره دارد ، حال چه با نشستن در مدرسه باشد يا با كسب معيشت و گرنه اكثر مردم از اين فضيلت محروم مىشوند ، و معصوم ( ع ) فرموده : « عالم ! يا متعلّم باش و از گروه سوم ( خرمگس ) مباش كه هلاك مىشوى » « 2 » ، به اين علم و درخواست چنين علمى اشاره دارد ، و گرنه براى بيشتر مردم اين امر يك فرمان غير ممكن است .
آنچه در اخبار بسيار از اقسام علم و طلب دانش و اقسام عالم آمده ، به آنچه ياد شد دلالت دارد ، چنان كه روايت شده است كه : رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله به مسجد وارد شد ، مردى را ديد كه گرد مردى نشسته است ، فرمود : اين شخص چهكاره است ؟ پس گفته شد : علّامه است . پس از آن پرسيد : علّامه چيست ؟ گفتند : عالمترين مردم به انساب عرب و وقايع آنها و روزگار جاهليت و اشعار عربى . پس پيامبر صلّى اللّه عليه و آله فرمود : اين دانشى است كه از ندانستن آن زيانى حاصل نمىشود و از دانستن آن سودى
هامش
( 1 ) اصول كافى ، ج 1 ، حديث 1 ، ص 30 . امّا كلمه مسلمه يعنى زن مسلمان نيامده ( باب فضل العلم ) ولى در بحار ، ج 1 ، ص 177 ، مسلم و مسلمه هر دو ياد شده است .
( 2 ) اصول كافى ، ج 1 ، حديث 3 ، ص 34 با كمى اختلاف .