مسئله شود كه خشمى بر او چيره نشده و از آن ، به اينجا رسد كه اين خشم زاييده ربّ النّوع او است و از آن به فرمانروايى ربّ الارباب پى ببرد . در اين صورت ، اين گونه شنيدن كه موجب وصول به اصل علم است علم است . همچنين ، اگر بشنود كه پيامبر وقت او بگويد :
« فَاتَّقُوا اللَّهَ وَ أَطِيعُونِ »
« 1 » : اى قوم من تقواى الهى پيشه كنيد و از من فرمانبردارى نماييد كه فرمانبردارى و شنيدن گفتار من ضمانت رستگارى دنيا و آخرت است . حال اگر بر طبق شاكله ( منش ) شخصى چنين نتيجهگيرى و ادراك كند ، كه رستگارى دنيا به زيادى مال و رياستفروشى بر بندگان و كشورگشايى است . چه آن گفتهء پيغمبر را به درستى طلب خود حمل كند يا نكند ، به هر حال ، ادراك او علم نيست ، بلكه جهل است .
چنين است مسئله در يادگيرى پيشههاى علمى كه اگر او سحر و جادو و به خاطر اطلاع بر راههاى پنهانى به خاطر حفظ دين خدا و بندگان ناتوان و باطل نمودن سحر بياموزد ، و شطرنج را از جهت آگاهى بر چگونگى حركت در خانههاى شطرنج و پيروزى بر دشمن آموخته باشد ، و آن را در جهت مسير قواى خويش در مدارج آخرت و غلبه بر دشمنى كه شيطان و لشكريان اوست به كاربرد ، ادراك او علم محسوب مىشود ، و هرگاه فقه يا علم الاخلاق يا علم عقايد دينى را بياموزد و مقصود او از آموختن آن عمل و فرمانبردارى از بايدها و نبايدها و تبديل اخلاق نباشد و در جهت ترقّى از حضيض علم به اوج يقين و شهود نباشد ، بلكه مقصود او جلب دوستى مردم و رياستطلبى بر آنان و شهرت در سرزمينها و تصرف در اوقاف و رسيدن به مقامهاى شرعى و
هامش
( 1 ) برگرفته از آيات 108 ، 110 ، 126 ، 131 ، 144 ، 150 ، 163 و 179 سوره شعراء كه« فَاتَّقُوا اللَّهَ وَ أَطِيعُونِ »آمده است .