است كه صراط چنين وصف شده است كه از مو ، باريكتر و از شمشير برندهتر است : چنان تاريك است كه مردم بهاندازهء نور خود در آن به تكاپو مىپردازند .
چون آن فعليّاتى كه شايستهء انسان است صورتهائى از مراتب انسانيت انسان مىباشد و با فعليتهاى افراط و تفريطى كه نمونههائى از دوزخ هستند احاطه شده است و هر مرتبهاى از مراتب انسان كه فعليّت يابد ؛ شخص را از صورتى از صورتهاى مراتب دوزخ دور كرده ، به صورتى از مراتب بهشت مىرساند ؛ . . . لذا در اخبار آمده است كه :
صورت انسانى همان راه راستى است كه به هر امرى رهنمون بوده ؛ پلى است كه بين بهشت و دوزخ كشيده شده است . و اينكه ؛ « صراط » بر روى جهنّم كشيده شده است .
چون سلوك در راه انسانيّت و خروج از قوّه به فعليّتهاى انسانى ، مستلزم آن است كه در اعمال بدنى و احكام شرعى و اعمال قلبى ؛ يعنى ، اخلاق نفسانى و حالات عارض بر نفس و اوصاف عقلى و عقايد دينى راه افراط و تفريط نپيمايد ؛ و حدّ وسط بين آن دو را اختيار كند . و از سوى ديگر لازمهء اين ميانه روى ، سلوك بر « صراط » انسانى است ، لذا صراط به ميانه روى در اعمال و احوال و اخلاق و عقائد ، تفسير شده و اعتدال در اعمال مانند ميانه روى در خوردن و نوشيدن است كه خداى تعالى درباره آن فرموده است :
كُلُوا وَ اشْرَبُوا وَ لا تُسْرِفُوا
. « 1 » ؛ يعنى بخوريد و بياشاميد ولى زياده روى نكنيد .
كه اين آيه ، خوردن و آشاميدن را مباح يا مستحب يا واجب
هامش
( 1 ) اعراف - 31