يا عِبادِيَ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ أَرْضِي واسِعَةٌ فَإِيَّايَ فَاعْبُدُونِ
« 1 » ؛ يعنى ، اى بندگان من زمين من گسترده است ؛ پس فقط مرا بپرستيد ! اين آيه دربارهء عبادت است ؛ لذا ، آن را منحصر به خداى تعالى قرار داده است ؛ چون در مقام غيبت عبادتى نيست و اگر هم باشد مربوط به اسم است نه به حقيقت خدا تا چه رسد به اينكه عبادت به خدا منحصر گردد ؛ ولى در مقام حضور ( كه آيهء يا عبادى ؛ بدان مربوط بود ) جز عبادت چيزى وجود ندارد عبادت جز براى كسى كه در حضور حقّ قرار دارد تحقّق نمىيابد . و لذا خداى تعالى در جاى ديگر مىفرمايد :
«
وَ اعْبُدُوا اللَّهَ
» ؛ يعنى ، خدا را بپرستيد .
و نيز مىفرمايد : «
اعْبُدُوا رَبَّكُمُ
» ؛ يعنى : پرستندهء پروردگارتان باشيد .
و مقصود از اظهار عبادت و منحصر نمودن آن به حقّ تعالى ، آماده نمودن خود در جهت يارى جستن از اوست ؛ لذا ، به طريق حصر ، مىگويد ، كار بندگى را فقط براى تو مىكنيم نه براى غير تو ؛ يا اينكه تنها بندهء ذات تو گشته ؛ بنده هيچ كس نمىشويم . تا اينكه مىگويد :
«
وَ إِيَّاكَ نَسْتَعِينُ
» : يعنى در دوام حضور در برابر تو ؛ بيرون نشدن از اين مقام ؛ و باقى ماندن در عبوديت و واگذارى امور ، به تو از تو كمك مىطلبيم .
چون سالك در خواندن به مقام حضور در برابر خدا برسد ؛ به ناچار همهء كثرات و كاركنندگان كشور وجود او ، به سوى خدا جذب مىگردد ؛ و همهء آنها حاجتهاى خويش را از خدا مىطلبند و حقوق خود را درخواست مىكنند . پس سالك ، ناچار مىشود به كثرتهاى خارج از كشور وجود خويش توجّه كند ؛ زيرا كه احتياج به احقاق حقوق رعايا و
هامش
( 1 ) عنكبوت - 56