است . و ارواح عاليه ( وجودات مجرد عالم بالا ) وجودشان در عين حال كه رحمت رحمانى مىباشند ؛ رحمت رحيمى نيز هستند ؛ اين دو رحمت در بين آنها جدا از هم نيست چنان كه : جهت غضب هم در آنها راه ندارد . اما ارواح خبيثه ( موجودات سفلى ) گاهى ممكن است كه به رحمت رحيمى متّصف شوند ؛ لكن اغلب اين است كه آنها متّصف به غضب مىباشند .
و سرّ مطلب اين است كه رحمت رحمانى ، عبارتست از افاضهء وجود بر اشياء و باقى نگهداشتن و بكمال رساندن آنان به كمالاتى كه سزاوار فطرت آنانست و اين امر نسبت به همهء چيزهاى اين سرا و آن سرا ، انسان يا غير انسان فراگير است ؛ ازاينرو خداى تعالى فرموده است :
«
الرَّحْمنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوى
» ؛ يعنى « رحمن بر عرش قرار گرفت و مستولى شد . » و آن را به تساوى نسبت خدا به بزرگ و كوچك و شريف و پست تفسير كردهاند .
نيز در حديث آمده است ؛ « يا رحمن الدّنيا و الآخرة » ؛ يعنى ، اى بخشايندهء دنيا و آخرت ، و از امام صادق ( ع ) وارد شده كه رحمان اسم خاص براى يك صفت عامّ است .
از حضرت صادق ( ع ) روايت شده است كه : رحمن ، كسى است كه با گسترش روزى بر ما رحم مىكند و يا اينكه با روزى دادن به آفريدهها به آنها عطوفت مىورزد و مهربانى مىكند و در هيچ يك از موارد ، روزى را نمىگسلد اگر چه آنان از فرمانبردارى خدا بگسلند .
معلوم است كه روزى اعيان « 1 » ثابته بخشيدن وجود به آنها است و
هامش
( 1 ) دربارهء اعيان ثابته قيصرى در شرح فصوص مىگويد :
اسماء الهى را صورى است معقول در حق ؛ زيرا ، حق تعالى عالم به ذات خود و عالم به اسماء و صفات خود مىباشد . صور عقليه را از آن جهت كه عين ذات متجلى به تعيّن