[ اي نقل ] من هذا العدد الكبير يشكّل احتمالا للقضيّة [ - اي لكلام المعصوم ] و قرينة لإثباتها ، و بتراكم الاحتمالات و القرائن يحصل اليقين بصدور الكلام .
و حجيّة التواتر قائمة على أساس إفادته للعلم و لا تحتاج حجيّته إلى جعل و تعبّد شرعيّ . [ و بعبارة اخرى اذا كان الناقلون جماعة كثيرة نقطع بصحة نقلهم و بصدور
شرح
همهء آنها را با هم مردود بدانيم . پس در اين حالت كه اخبار مخبرين به حد تواتر مىرسد ، صدور مخبر عنه - كه نفس دليل است - ثابت مىگردد . اما اگر تعداد مخبرين به اندازهاى نباشد كه قطع به صدور خبر حاصل شود ، ديگر تواتر موجود نيست . البته در حصول تواتر عدد معينى را ذكر نمىكنيم و نيز در حصول قطع شخص خاصى را ملاحظه نمىكنيم . زيرا چهبسا فردى ديرباور يا زودباور باشد . فقط مىگوييم بايد تعداد مخبرين به قدرى باشد كه خبر آنها براى انسان قطعآور باشد . بنابراين تفسيرى كه براى تواتر ذكر كرديم ، معلوم مىگردد كه حجيت تواتر براساس حصول قطع است ، نه اينكه تواتر بهخودىخود چيزى باشد و اثبات صدور كند . پس تواتر حجت است ، چون قطع حجت است و حجيت قطع ذاتى و مستغنى از جعل و تعبد است . پس حجيت تواتر هم ذاتى و مستغنى از جعل و تعبد است .
دليل اينكه تواتر اثبات صدور مىكند ، آن است كه در هر خبرى دو احتمال است : احتمال مطابقت با واقع و احتمال عدم مطابقت . وقتى مخبر اول را ملاحظه مىكنيم ، احتمالى در ناحيهء مطابقت با واقع و صدق مخبر پيدا مىشود . چون وجود هر مخبرى يك قرينه بر صدق خبر است . وقتى مخبر دوم هم اضافه شد ، احتمال صدق كمى بيشتر راجح و احتمال كذب كمى بيشتر مرجوح مىگردد . مخبر سوم و چهارم و پنجم كه اضافه مىشود ، احتمال صدق بيشتر و بيشتر و احتمال كذب كمتر و كمتر مىشود ، تا اينكه عدد مخبرين به اندازهاى مىرسد كه احتمال صدق در نهايت قوت و احتمال كذب در نهايت ضعف قرار مىگيرد . آنگاه احتمال خلاف منتفى مىشود و علم حاصل مىشود . اين منطق را منطق حساب احتمالات گويند . كه براساس تراكم