و آنها دوازده شرح است كه نخستين آنها شرح صدر المتألهين شيرازى معروف بشرح ملا صدرا مىباشد كه در سال 1050 وفات يافته است و آخرين آنها كتاب هدى العقول في شرح احاديث الاصول از محمّد بن عبد على . . . قطيفى از علماء اوائل قرن سيزدهم است اين كتاب خطى و در كتابخانه مدرسه عالى سپهسالار است .
2 - حواشى و تعليقاتى كه تنها جملات مشكل و مبهم آن را توضيح داده است ، اين حواشى بسيار است و در آن مقدّمه بيست و يك حاشيه را با مؤلفش نام ميبرد .
3 - ترجمه ها و شروح فارسى كه سه تاى آنها در آن مقدّمه ذكر شده است دو كتاب آنها خطى است و در كتابخانه اهدائى سيد محمّد مشكات استاد دانشگاه تهرانست و سوّمى شرح شيخ خليل بن غازى قزوينى است كه در سال 1308 هجرى در لكنهو چاپ شده و در دو جلد است . و بقلم و سبك نگارش ديروز است .
علاوه بر اينها ترجمه و شرحى است فارسى كه اخيرا در تهران چاپ شده و از نظر نگارش تا حدّى بقلم روز و سبك جديد است لكن مترجم و شارحش در مواردى از آن كتاب عقايد خاصّى بر خلاف تحقيق علماء شيعه و اساطين فقه و حديث و فلسفه و كلام اظهار مىكند و نسبت بمفاخر شيعه بى جا ميتازد « 1 » بسى تعجّب كردم ، زمانى كه صفحاتى از آن كتاب را مطالعه كردم و اشتباهاتى حتى در قواعد ابتدائى صرف و نحو ديدم كه از يك مبتدى عربى آموز هم انتظار نبود و ناچار همه را حمل بر طغيان قلم نموده و گذشتم « 2 » .
هامش
« 1 » - در جلد دوم كتابش ص 5 - 6 باعلام و اساطين مذهب تشيع : شيخ مفيد ، علامه حلى ، مرحوم مجلسى تندى كرده و مخصوصا نسبت بشيخ مفيد جمله اى گفته است كه گمان ندارم هيچ مسلمانى آن نسبت را براى آن بزرگ دانشمند بپسندد ، و در مجلد اول ص 56 - 60 نسبت بمرحوم صدر المتألهين و فيض كاشانى و علامه مجلسى رحمهم اللَّه هم سوء تعبيراتى دارد .
« 2 » - درج 1 ص 19 در كلمه « و ما يضمر النبى » ماء موصوله را بماء نافيه اشتباه كرده است و در ص 121 « لم » تعليلية را « لم » نافيه خيال كرده است و در دو صفحه بعد كلمه « اعمى را افعل تفضيل ترجمه كرده است تنها در نيمى از جلد اول كتابش علاوه بر آنچه گفتيم بصفحات 70 - 79 - 108 - 155 - 163 - 166 - 178 - 211 - 239 - 252 - 266 مراجعه كنيد و قضاوت نمائيد .