شخصيّة في الاثنين . فنقول في الحسّ عادت لهذا الشّبه ، و نقول في الحكم الصّحيح لم يعد . فما ثمّ عادة بوجه و ثمّ عادة بوجه ، كما أنّ ثمّ جزاء بوجه و ما ثمّ جزاء بوجه .
* شرح
يعنى عادت حقيقتى است ( 1 ) معقوله ، و حقيقت متكثّر نمىشود . چنان كه انسانيّت حقيقتى است كه به تعدّد اشخاص متكثّر نمىشود ، چه از روى انسانيّت زيد عين عمرو است ، و از روى شخصيّت غير است در حس . پس چنان كه در محسوس دانستيم ، در معقول مىدانيم كه تكرار در احوال از آن روى كه اين حال مثل حال اول ( 2 ) است ، اطلاق عادت بر آن ( 3 ) توان كرد و از آن كه مغاير اولست و عين آن نيست عادت نتوان گفت .
* متن
فإنّ الجزاء حال ( 4 ) في الممكن من أحوال الممكن . و هذه ( 5 ) مسألة أغفلها علماء هذا ( 6 ) الشّأن ، أي أغفلوا إيضاحها على ما ينبغي لا أنّهم جهلوها فإنّها من سرّ القدر المتحكَّم في ( 7 ) الخلائق .
* شرح
يعنى جزا ثابت است ( 8 ) از آن روى كه حال او ( 9 ) مستلزم حال ثانيست ، و از آن روى كه اين خود حالت ( 10 ) ديگر است بر آنها ( 11 ) ظاهر گشته به تجلَّى ديگر غير تجلَّى اول . پس آن باشد ( 12 ) و آن نباشد . و ( 13 ) ازين تقدير لازم آيد كه جزا باشد و
هامش
( 1 ) د ، س : كه به تعدد افراد متكثّر نمىشود . س : ناخوانا .
( 2 ) د ، س : اوست .
( 3 ) د ، س : بر او .
( 4 ) د ، س ، ع : الجزاء أيضا حال .
( 5 ) س : ناخوانا . د : هذه المسألة .
( 6 ) و : هذه الشأن .
( 7 ) د : على الخلائق .
( 8 ) س : ناخواناست .
( 9 ) د : حال اول .
( 10 ) د ، س : حالتى . س : ديگرست .
( 11 ) د ، س : بر اسماء .
( 12 ) د : باشد و نباشد . س : و ازين تقدير لازم آيد كه جزا باشد و نباشد .
( 13 ) د : « و از اين . . . و عادت باشد و نباشد » ندارد .