بلكه ، استثنا از جملهاى باشد كه به دنبال اين عبارت آمده است . يعنى استثنايى از جمله
إِذْ قالُوا لِقَوْمِهِمْ إِنَّا بُرَآؤُا مِنْكُمْ
تا
وَ بَدا بَيْنَنا وَ بَيْنَكُمُ الْعَداوَةُ وَ الْبَغْضاءُ
« 1 » بوده است . يعنى آنان از قوم خود اظهار برائت نمودند امّا سخن مشروط ابراهيم عليه السّلام ( استغفار براى پدرش ) را نگفتند [ امّا شما چنين كنيد ] زيرا بنا به ظاهر كلام ، گمان آن خواهد بود كه آن حضرت با پدرش نيز همچون ديگران ، اظهار بيزارى و دشمنى نمود [ و وعدهء مشروطى به پدرش نداد ] و امر به پيروى مطلق است و قيد و شرطى ندارد . ]
در مورد
وَ ما كانَ اسْتِغْفارُ إِبْراهِيمَ لِأَبِيهِ إِلَّا عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَها إِيَّاهُ
« 2 » گفتهاند اين وعده ، وعدهء پدر به فرزند خود ، ابراهيم عليه السّلام براى ايمان آوردن بوده است كه ما نيز پيش از اين آن را بيان نموديم . همچنين گروهى برآنند كه وعده ، وعدهء طلب آمرزش از خداوند متعال براى پدر بوده است زيرا در جايى مىفرمايد :
لَأَسْتَغْفِرَنَّ لَكَ
« 2 » امّا مناسبتر آن است كه وجه نخست را بپذيريم زيرا اگر تأويل دوم را درست بدانيم ، سؤال به قوت خود باقى خواهدماند .
در پاسخ به كسى كه بپرسد : چرا با وجود كافر بودنش به او [ پدرش ] وعدهء استغفار داد ؟
مىگوييم : او اظهار ايمان كرده بود و ابراهيم عليه السّلام نيز چنين گمان كرد . بنابراين به پاسخ اوّل برمىگرديم .
و اگر گفته شود : شما نمىتوانيد وجه دوّم را انكار كنيد زيرا ممكن است وعدهء استغفار از سوى پسر به پدر داده شده باشد و اين وعده به خاطر اظهار ايمان از سوى وى ( پدر ) داده شد .
مىگوييم : ظاهر آيه مانع پذيرفتن چنين توجيهى است . در آنجا مىفرمايد :
وَ ما كانَ اسْتِغْفارُ إِبْراهِيمَ لِأَبِيهِ إِلَّا عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَها إِيَّاهُ
« 3 » ملاحظه مىشود كه آن حضرت استغفار را منوط و وابسته به وعدهء او دانسته است و اين وعده زمانى عامل استغفار است كه از سوى پدر ، براى ايمان آوردن و خطاب به پسر باشد چه اينكه اگر آن وعده را از سوى پسر ( ابراهيم عليه السّلام ) بدانيم ، استغفار براى آن پسنديده نخواهد بود و اگر گفته شود وعدهء استغفار به خاطر اظهار ايمان بوده است ، لازم مىآيد كه استغفار به موجب ايمان و نه به سبب وعدهء داده شده باشد .
هامش
( 1 ) - همان سوره ، همان آيه . آنگاه كه به قوم خود گفتند ما از شما بيزاريم . . . و هميشه ميان ما و شما دشمنى خواهد بود .
( 2 ) - توبه ( 9 ) آيهء 114 . طلب آمرزش ابراهيم عليه السّلام براى پدرش جز به خاطر وعدهاى كه به او داده بود نبوده است .
( 3 ) - ممتحنه ( 60 ) آيهء 4 . بطور قطع برايت طلب آمرزش مىكنم .