پاسخ : معنى آيه آن است كه پدر آن حضرت به وى قول داده بود كه ايمان آورد و منافقانه نيز ايمان آورد . ابراهيم عليه السّلام ايمان او را صادق دانسته ، برايش نزد خداوند متعال طلب آمرزش نمود امّا آنگاه كه بنا به نقل قرآن دريافت او به كفر خود باقى بوده است از استغفار او بازگشت و اظهار بيزارى كرد « 1 » با اين شرح چگونه مىتوان اين استغفار را گناهى بر ابراهيم عليه السّلام شمرد ؟ به علاوه خداوند متعال او را در اين استغفار به دليل وعدهء آن حضرت به پدرش و اظهار بيزارى از او پس از آگاهى يافتن از باقى بودن وى بر دشمنى با خدا ، پذيرفته است .
سؤالى ديگر : اگر اين آيه گناه آن حضرت را نشان ندهد ، آيهء چهارم سورهء ممتحنه :
قَدْ كانَتْ لَكُمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ فِي إِبْراهِيمَ وَ الَّذِينَ مَعَهُ إِذْ قالُوا لِقَوْمِهِمْ إِنَّا بُرَآؤُا مِنْكُمْ وَ مِمَّا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ كَفَرْنا بِكُمْ وَ بَدا بَيْنَنا وَ بَيْنَكُمُ الْعَداوَةُ وَ الْبَغْضاءُ أَبَداً حَتَّى تُؤْمِنُوا بِاللَّهِ وَحْدَهُ إِلَّا قَوْلَ إِبْراهِيمَ لِأَبِيهِ لَأَسْتَغْفِرَنَّ لَكَ
« 2 » در اين نسبت صريح [ و روشن ] است . در اين آيه ، مردم به پيروى و اسوه قرار دادن ابراهيم عليه السّلام جز در اين كار [ استغفار براى كافران ] دعوت شدهاند و اين ، مقتضى قبيح بودن مسئله و [ خطاى ابراهيم عليه السّلام در ارتكاب آن ] است .
در پاسخ مىگوييم : پذيرفتن آنچه در سؤال و به عنوان فرض آمده است [ عقلا ] لازم نيست ، بلكه جهت استثنا در پيروى از ابراهيم عليه السّلام آن است كه شكل بىقيد و شرط سخن ، چنين و همى را برمىانگيزد كه مردم ناآگاهانه و تنها به استناد ظاهر استغفار و بدون توجه به وعدهء پيشين از ابراهيم عليه السّلام به پدر خود از آن حضرت او را الگوى خود قرار دهند و اين پيروى به پسنديده بودن طلب آمرزش براى كافران بينجامد . بنابراين استغفار آن حضرت را از كلّ مسئله ( پيروى ) استثنا فرمود . چون ايمان ظاهرى پدرش و وعدهء ابراهيم عليه السّلام به وى براى همه روشن و معلوم نبوده است .
بدين شرح ، اشكال طلب آمرزش ابراهيم عليه السّلام براى شخصى كافر و لجوج از بين مىرود .
اين تأويل نيز در بيان معنى
إِلَّا قَوْلَ إِبْراهِيمَ لِأَبِيهِ
« 3 » نيز ممكن است كه استثنا از امر به پيروى و اقتداى به آن حضرت نباشد .
هامش
( 1 ) - به كتاب قصص الانبياء صفحهء 83 ، چاپ سوم ، دار احياء التراث العربى ، بيروت ، مراجعه كنيد ( ناشر عرب )
( 2 ) - ممتحنه ( 60 ) آيهء 4 . براى شما مؤمنان ، الگوى پسنديدهاى در ابراهيم عليه السّلام و همراهان اوست كه به قوم خود گفتند : ما از شما و از معبودهايتان بيزاريم و منكران شماييم و هميشه ميان ما و شما دشمنى خواهد بود ، مگرآنكه به خداوند يكتا ايمان آوريد ؛ مگر سخن ابراهيم عليه السّلام به پدرش كه : هرآينه براى تو طلب آمرزش خواهم كرد .
( 3 ) - ممتحنه ( 60 ) آيه 4 . مگر بخاطر سخن ابراهيم عليه السّلام به پدرش .