اگر گفته شود : آيا از نظر عقل ساقط شدن عقاب كفر و آمرزش كافر جايز نبوده است ؟
آيا نمىتوان گفت كه تنها شنيدن [ آيه شرع ] اين كار [ طلب آمرزش ابراهيم براى پدرش ] را نزد ما قبيح جلوه داده است ؟ در اين صورت جايز است كه بپذيريم ابراهيم عليه السّلام تنها ازآنجهت كه به عقوبت كافران يقين داشت براى پدرش طلب آمرزش كرد . و اين مسئله به حكم عقل بود [ به عبارتى در شريعت او انجام چنين كارى قبيح نبوده است و بنابراين عيبى بر او شمرده نمىشود ] و ممكن است كه كسى ادعا كند عقاب قطعى كافران كه در دين ما بدان اشاره شده است در شريعت آن حضرت نبوده است زيرا براى ما راهى به آنچه در آيين ابراهيم عليه السّلام است ، نيست .
مىگوييم : درصورتىكه خلاف اين مسئله در قرآن نيامده بود ، مىتوانستيم آن را بپذيريم . امّا خداوند متعال مىفرمايد :
ما كانَ لِلنَّبِيِّ وَ الَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ وَ لَوْ كانُوا أُولِي قُرْبى مِنْ بَعْدِ ما تَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُمْ أَصْحابُ الْجَحِيمِ
« 1 » و در ادامه مىفرمايد :
وَ ما كانَ اسْتِغْفارُ إِبْراهِيمَ لِأَبِيهِ إِلَّا عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَها إِيَّاهُ فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلَّهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ
« 2 » كه در آن بهصراحت ، علّت استغفار آن حضرت را كه همان وعده بوده است ، بيان مىكند . و اگر جهت استغفار ، آنچه در سؤال آمده است ، مىبود ، لازم مىآمد كه علّت استغفار براى پدرش را عدم علم به اينكه او اهل آتش است ، بدانيم و معتقد باشيم كه آن حضرت بنا به آيين خود به عقوبت كافران يقين نداشته است . [ به عبارتى ، عقاب كافران جزء دين حضرتش نبوده است و دليلى نقلى برآن وجود نداشته است . ] درحالىكه مقتضاى كلام ، خلاف اين بوده و چنين مىرساند كه آنچه در دين ما نيست ، در شريعت آن حضرت نيز نبوده است و تنها عذر ايشان همان وعده است و لاغير .
ابو على محمد بن عبد الوهاب جبائى در تأويل آيهاى كه در سورهء توبه نازل شده است ، خلاف گفتهء ما را ذكر مىكند . او پس از ذكر اينكه استغفار ابراهيم عليه السّلام به خاطر وعدهء پدر به پسر و در خصوص ايمان آوردن وى بوده است . مىگويد : خداوند متعال داستان ابراهيم عليه السّلام را
هامش
( 1 ) - توبه ( 9 ) آيهء 113 . براى پيامبران و مؤمنان روا نيست كه براى مشركان طلب آمرزش كنند اگرچه ايشان از بستگان آنان باشند . پس ازآنكه روشن شد كه ايشان اهل دوزخند .
( 2 ) - توبه ( 9 ) آيهء 114 . و استغفار ابراهيم عليه السّلام براى پدرش جز به خاطر وعدهاى كه به او داده بود نبوده است و آنگاه كه براى او روشن شد كه وى دشمن خداست از او بيزارى جست .