فَإِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ
« 1 » به چه معنى است ؟ با وجود علم به اينكه خداوند كافران را نمىآمرزد ، چگونه براى آن حضرت ، اظهار چنين مطلبى رواست ؟
پاسخ : گفتيم : مراد اين سخن واگذارى كار به صاحب آن و تسليم داشتن امر به گردانندهء [ واقعى ] آن و بيزارى جستن از اعتقاد باطل پيروانش به آن حضرت است . و بر اين اساس است كه اگر كسى از ما بخواهد از پذيرفتن و انجام كارى ، كناره جسته از آن ايمن ماند و آن را به ديگرى واگذار كند ، مىگويد : « من در اين كار دخالتى ندارم ، اگر مىخواهى آن را انجام ده و اگر نمىخواهى ، رهايش كن . » او در حالى چنين سخنانى را مىگويد كه بهطور قطع مىداند ، مخاطب گريزى از انجام آن ندارد و چون بيانش را در قالب واگذارى كار و تسليم امر ، اظهار مىدارد ، كلامش پسنديده و زيبا مىنمايد .
از حسن در تأويل و شرح آيه روايت شده است كه : معنى آيه « إن تعذّبهم فبإقامتهم على كفرهم ، و إن تغفر لهم فبتوبة كانت منهم . ( اگر آنها را عذاب كنى به خاطر باقى ماندنشان بر كفرشان بود ، و اگر آنان را بيامرزى به خاطر توبهء ايشان است . ) گويى ، توبه را شرط آمرزش قرار داده ، اگرچه اين شرط در ظاهر سخن نيامده است .
و چنانچه گفته شود : چرا آن حضرت نفرمود : « و إن تغفر لهم فإنّك أنت الغفور الرّحيم » ( و اگر آنان را ببخشايى ، پس همانا تو تنها آمرزنده و مهربانى ) ، آيا اين بيان با توجه به مضمون كلام مناسبتر از
الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ
« 2 » نيست ؟
مىگوييم : اين سؤال كسى است كه معنى آيه را نمىداند . زيرا شيوهء بيان كلام ، طرح خواهش آمرزش و غفران نيست تا مناسبتى با پيشنهاد مذكور در سؤال داشته باشد . بلكه سخن با مضمون واگذارى كار به مالك آن ايراد گرديده و اگر « فإنّك أنت الغفور الرّحيم » گفته مىشد ، چنين مىنمود كه براى آنان طلب مغفرت كرده است در حالى كه مقصود كلام اين نيست . بهعلاوه
الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ
« 2 » از نظر معنى رساتر و كاملتر از « الغفور الرّحيم » است زيرا در مواردى غفران و رحمت از سر حكمت ، و در مواردى براى منظورى ديگر است . به عبارتى آن دو ( غفران و رحمت ) هميشه ، نشانگر حكمت و حسن نمىباشند امّا وصف
الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ ،
معنى غفران و رحمت را درصورتىكه بهدرستى و در جاى خود باشند ، دربر مىگيرد و علاوه بر
هامش
( 1 ) - مائده ( 5 ) آيهء 118 . اگر عذابشان كنى ، بندگان تواند و اگر آنان را ببخشايى پس همانا تو تنها مقتدر دانايى .
( 2 ) - مائده ( 5 ) آيهء 118 .