بهتر و شايستهتر از فرض محذوف ما ( پيامبرى و دين اسلام ) نيست .
2 ) مراد ، گمراهى از زندگى و راه كسب درآمد است ؛ به مردى كه روش زندگى خود را ندانسته ، راهى براى كسب درآمد نداشته باشد ، مىگويند : « هو ضالّ لا يدري ما يصنع و لا أين يذهب . » ( او گمراه است و نمىداند چه كرده و به كجا مىرود ) . با اين تأويل خداوند متعال با روزى كردن غنا و بىنيازى به آن حضرت ، ايشان را مورد منّت خود قرار داد .
3 ) ممكن است به اين معنى باشد كه تو را در راه ميان مكّه و مدينه - به هنگام هجرت - گمراه يافت پس هدايتت كرد و از فتنهء دشمنان ، ايمن داشت .
اگر اين سورهء مكّى نبود و پيش از هجرت به مدينه ، نازل نشده بود ، اين وجه ، [ بسيار ] نزديك به نظر مىرسيد ، مگرآنكه وجدك « 1 » [ صيغهء ماضى ] را به « سيجدك » ( تو را خواهد يافت ) ، ترجمه كنيم . و اين نيز در زبان عربى رايج است .
4 ) مراد از
وَ وَجَدَكَ ضَالًّا فَهَدى
« 1 » آن است كه حضرتش در ميان قوم خود « مضلول » ( ناشناخته و گمشده ) بود و حقّ او را چنانكه شايستهء وى بود ، نمىشناختند . پس خداوند آنان را به شناخت تو هدايت و به برترى تو بر ايشان راهنمايىشان كرد . اين معنى در [ زبان عربى ] كاربرد داشته ، مىگويند : « فلان ضالّ في قومه و بين أهله » يعنى : فلانى در ميان قومش ناشناخته است .
5 ) يتيما « 2 » در آيهء مزبور به صورت مرفوع ( يتيم ) [ در نقش فاعلى ] قرائت شده است . در آن صورت معنى چنين خواهد شد :
« أَ لَمْ يَجِدْكَ يَتِيماً فَآوى وَ وَجَدَكَ ضَالًّا فَهَدى »
يعنى : آيا يتيمى تو را نيافت ، پس خداوند او را بهواسطهء تو پناه داد ؟ و آيا گمراهى تو را پيدا نكرد پس خدا او را بهواسطهء تو هدايت نمود ؟ اين وجه به دليل عدم شهرت قرائت ، ضعيف بوده ، قبح و فساد معنى بر ضعف آن مىافزايد .
محمّد صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و ستايش خدايان قريش [ افسانهء غرانيق ]
سؤال : معنى اين سخن خداوند متعال كه مىفرمايد :
وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَ لا نَبِيٍّ إِلَّا إِذا تَمَنَّى أَلْقَى الشَّيْطانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ فَيَنْسَخُ اللَّهُ ما يُلْقِي الشَّيْطانُ ثُمَّ يُحْكِمُ اللَّهُ آياتِهِ وَ اللَّهُ
هامش
( 1 ) - ضحى ( 93 ) آيهء 7 .
( 2 ) - ضحى ( 93 ) آيهء 6 .