ناطقه ، و نفس ناطقه را درين مرتبه نفس اماره مىگويند . و بهمراتب برمىآيند تا به درجهء حكما رسند ، و درين مرتبه نفس ناطقه را نفس لوامه مىگويند ، و به مراتب برمىآيند تا به درجهء اوليا رسند ؛ و درين مرتبه نفس ناطقه را نفس قدسى مىگويند . و به مراتب برمىآيند تا به درجهء انبيا رسند ؛ و درين مرتبه نفس ناطقه را نفس مطمئنه مىگويند . اكنون به كمال رسيد و برين مزيد نباشد ، و وقت بازگشتن شد
« يا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ ارْجِعِي إِلى رَبِّكِ راضِيَةً مَرْضِيَّةً فَادْخُلِي فِي عِبادِي وَ ادْخُلِي جَنَّتِي . »
( 7 ) اى درويش ! معنى
« فَادْخُلِي فِي عِبادِي »
آن است كه « اى نفس ، به عقول و نفوس عالم علوى و درجات بهشت پيوند » ،
« وَ ادْخُلِي جَنَّتِي »
« به عقل اوّل كه جنّت خاصّ است پيوند » . چون به درجهء حكما رسيدند ، از دوزخ گذشتند و به درجات بهشت رسيدند . و چون به درجهء اوليا رسيدند ، از درجات بهشت گذشتند ، و به بهشت خاصّ رسيدند . و چون به درجهء انبيا رسيدند 402 ، از بهشت خاصّ گذشتند و به خداى رسيدند .
« إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَ نَهَرٍ فِي مَقْعَدِ صِدْقٍ عِنْدَ مَلِيكٍ مُقْتَدِرٍ »
. علما و حكما در جنّات و نهراند ، و اوليا در مقعد صدقاند ، و انبيا عند مليك مقتدراند .
( 8 ) اى درويش ! تا از اخلاق ذميمه تمام پاك نگردى ، و به اخلاق حميده تمام آراسته نشوى ، از دوزخ خلاص نيابى و به درجات بهشت نرسى : و تا اشيا را و حكمت اشيا را كما هى ندانى و نبينى ، به بهشت خاصّ نرسى ؛ و تا از خود نميرى و به خداى زنده نشوى ، به خداى نرسى . اين سه معنى از خواصّ حكمت ، و ولايت ، و نبوت است .
فصل سوّم در بيان قيامت
( 9 ) اى درويش ! اينكه گفته شد كه نفس جزئى اوّل صورت نباتات ، باز صورت حيوانات ، باز صورت انسان بهتدريج پيدا مىكند ، در وقتى باشد كه در عالم نباتات و حيوانات نباشند ، امّا اگر در عالم نباتات و حيوانات و انسان باشند ، اينچنين كه اين ساعت است . نفس جزئى به نباتى يا به حيوانى يا به انسانى كه مناسب استعداد وى باشد ، تعلّق سازد ، كه به نزديك اهل تناسخ رواست كه دو نفس ، و ده نفس ، و زياده ازين به يك قالب تعلّق سازند . و چون به يك قالب دو نفس ، يا صد نفس تعلّق سازند ، امتياز از ميان ايشان برخيزد ، و جمله يكنفس شوند ، و يك كار كنند . و آنوقت كه در