عالم سفلى نزول مىكنند ، و بر مركب قالب سوار مىشوند ، و كمال خود حاصل مىكنند .
چون كمال خود حاصل كردند ، باز عروج مىكنند و به عالم علوى بازمىگردند . و اين نزول و عروج ارواح صراط است كه بر روى دوزخ كشيده است ، از جهت آنكه در حديث آمده است كه صراط بر روى دوزخ كشيده است ، و صراط از مو باريكتر است . و از شمشير تيزتر است . و بر صراط چندين گاه به زير مىبايد رفت ، و چندين گاه راست مىبايد رفت ، و چندين گاه به بالا مىبايد رفت . و هركه از صراط گذشت ، از دوزخ گذشت و به بهشت رسيد . و بر صراط بعضى كس نتوانند گذشت و در دوزخ افتند .
( 3 ) اى درويش ! اين صراط كه بر روى دوزخ كشيده است ، نزول و عروج است ، از جهت آنكه در نزول و عروج چندين گاه به زير مىبايد رفت ، و چندين گاه راست مىبايد رفت ، و چندين گاه به بالا مىبايد رفت ، و اين نزول و عروج بر روى دوزخ كشيده است ، از جهت آنكه هرچه در زير فلك قمر است ، دوزخ است ، و هركه اين نزول و عروج را تمام كرد 399 ، از دوزخ درگذشت و به بهشت رسيد . بعضى كس اين نزول و عروج را زود و بىزحمت تمام كنند ، و بعضى كس دير و با زحمت تمام كنند ، و بعضى كس نتوانند تمام كرد ، و به دركات دوزخ فروروند . و درين نزول و عروج بر صراط مستقيم مىبايد رفت ، تا نزول و عروج زود و بىزحمت تمام شود . و صراط مستقيم در همه كارها وسط است . و وسط از موى باريكتر است ؛ و در وسط رفتن دشوارتر از آن است كه بر شمشير تيز رفتن . تا سخن دراز نشود و از مقصود بازنمانيم !
( 4 ) اى درويش ! اهل تناسخ مىگويند كه نفوس جزوى از عالم علوى هريك به وقت خود به اين عالم سفلى بهطلب كمال مىآيند ، و چون كمال حاصل مىكنند ، باز به عالم خود باز مىگردند . و كمال بىآلت حاصل نمىتوان كرد ، و آلت نفس قالب است ، و نفس قالب خود را مىسازد بهقدر استعداد و دانش خود ، همچون حدّاد و نجّار كه آلت خود مىسازند ، و بهقدر دانش و استعداد خود مىسازند ؛ هرچند كه در حدّادى و نجّارى داناتر مىشوند ، آلت و دستافزار خود بهتر و خوبتر مىسازند . نفس جزوى اوّل صورت نباتات و اشجار پيدا مىكند بهتدريج ، باز صورت حيوانات پيدا مىكند به تدريج ، باز صورت انسان پيدا مىكند ، بهتدريج ، و در هر مرتبهاى نامى دارد . چنين مىدانم كه تمام فهم نكردى ، روشنتر ازين بگويم .
مجموعه رسائل ( كتاب الإنسان الكامل ) ( فارسى ) — صفحة 388
مساهمون: عزيز الدين النسفي
ص٣٨٨