ديگر موجودات به عقل است ، و فضيلت عاقلان بر يكديگر به علم و اخلاق است .
( 15 ) 26 اى درويش ! آن امانت كه بر جمله موجودات عرض كردند ، و جمله ابا كردند ، و قبول نكردند ، و آدمى قبول كرد و به آن به كمال رسيد آن امانت عقل است .
فصل دوّم در بيان مرتبهء ذات و مرتبهء وجه
( 16 ) چون دانستى كه وجود يكى بيش نيست ، اكنون بدانكه اين وجود هم قديم است و هم حادث ، هم اوّل است و هم آخر ، هم ظاهر است و هم باطن ، هم خالق است و هم مخلوق ، هم رازق است و هم مرزوق ، هم ساجد است و هم مسجود ، هم عابد است و هم معبود ، هم شاهد است و هم مشهود ، هم حامد است و هم محمود ، هم عالم است و هم معلوم ، هم مريد است و هم مراد ، هم قادر است و هم مقدور ، هم محبّ است و هم محبوب ، هم عاشق است و هم معشوق ، هم مرسل است ، و هم مرسل ، هم خيال است و هم حقيقت و در جمله صفات همچنين مىدان . 264
( 17 ) اى درويش ! اگر از عالم كثرت درگذرى و به درياى وحدت رسى ، و در درياى وحدت غوص كنى ، عاشق و معشوق و عشق را يكى بينى ، و عالم و معلوم و علم را يكى يا بى ، اين اسامى جمله در مرتبهء وجهاند . چون از وجه درگذرى و به ذات رسى ، هيچ ازين اسامى نباشد ، ذات مجرّد باشد ، از جهت آنكه هر صفتى و هر اسمى و هر فعلى كه در عالم است ، جمله صفات و اسامى و افعال اين وجوداند ؛ امّا صفات در مرتبهء ذاتاند ، و اسامى در مرتبهء وجهاند و افعال در مرتبهء نفساند . و هر فردى از افراد موجودات اين سه مرتبه و دو صورت دارد ، مرتبهء ذات ، و مرتبهء وجه ، و مرتبه نفس ، و صورت جامعه و صورت متفرقه . و صفات جمله در مرتبهء ذاتاند ، و اسامى جمله در مرتبهء وجهاند ، و افعال جمله در مرتبهء نفساند ؛ و صورت جامعه صورت ذات است و صورت متفرقه صورت وجه است . و مرتبهء ذات ليلة القدر و ليلة جمعه است ، و مرتبهء وجه يوم القيمة و يوم الجمعة است .
فصل سوّم در بيان مظاهر صفات
( 18 ) اى درويش ! چون دانستى كه وجود يكى بيش نيست ، و دانستى كه اين وجود