قوله : * ( أَ لَمْ يَجِدْكَ يَتِيماً فَآوى ) * ، آنگه حق تعالى تذكير كرد و ياد داد رسول را از نعمتهايى كه بر او كرده بود ، گفت : نه خداى تو را يتيم يافت ، ايوا كرد تو را و ضمّ كرد با عمّت ابو طالب . عبد اللَّه عبّاس روايت كرد كه رسول - عليه السلام - گفت :
من از خداى سؤالى كردم كه خواستمى تا [ 140 - پ ] نكرده بودمى . گفتم : بار خدايا ، نه سليمان را ملكى عظيم دادى ! نه با فلان كس فلان نعمت كردى ! نه با فلان چنين كردى ! حق تعالى گفت :
يا محمد ألم أجدك يتيما فاويتك
، نه من تو را يتيم يافتم ، تو را با عمّت ابو طالب ضمّ كردم !
و وجدتك ضالا فهديتك
، و تو را ضالّ يافتم ، هدايتت كردم !
و وجدتك عائلا فأغنيتك
، و نه تو را درويش يافتم ، توانگرت كردم ! من در هر يكى مىگفتم :
بلى يا سيدى و مولاى
، حق تعالى به اين آيت منّت نهاد بر رسولش به آن نعمتها كه بر او كرد ، گفت : نه از پدر و مادر بازماندى كوچك و ضعيف ! تو را موئلى و مأواى نبود ، من عمّت را - ابو طالب را - مشفق تو كردم ( 1 ) تا تو را بر كنار خود بپرورد مانند پدرى مشفق .
از صادق - عليه السلام - پرسيدند كه : چرا رسول را - عليه السلام - يتيم كردند از مادر و پدر ؟ گفت : تا تولَّا ( 2 ) و تربيت او خداى كند ، هيچ مخلوق را بر او منّت نباشد . مجاهد گفت : در اين آيت كه يتيم در حقّ رسول - عليه السلام - از قول عرب است كه گويند : ( درة يتيمة إذا كانت لا نظير لها ) ، درّى بىهمتا را درّ يتيم خوانند ، و در شعر بياوردند في قول القائل :
لا و لا درّة يتيمة بحر
تتلألأ في جونة البيّاع
و معنى آن باشد كه نه ما تو را يگانهء اهل دنيا يافتيم . فأويناك إلينا ، تو را با خود گرفتيم و براى خود برگزيديم ! و در شاذّ أشهب العقيلى خواند : « فاوى مقصور از بناى ثلاثى ، أى رحمك ، بر تو رحمت كرد ، تقول العرب : أويت فلانا أية و مأوية إذا رحمه ( 3 ) .
هامش
( 1 ) . آج : بر تو مشفق گردانيدم .
( 2 ) . آج و ديگر نسخه بدلها : تولَّاى .
( 3 ) . آج و ديگر نسخه بدلها : اى رحمته .