مرد خواستندى تا از زير پاى برون آرند . اديم پاره پاره شدى ، و چندان كه پاى او بر آن بودى در زير قدم او بماندى . و بعضى دگر گفتند : في شدّة الأمر و النهى و الثواب و العقاب [ 127 - ر ] .
ابن زيد گفت : * ( خَلَقْنَا الإِنْسانَ ) * ، يعنى آدم را . * ( فِي كَبَدٍ ) * ، أى في وسط السماء .
و كبد السماء و كبده واحد . ابو بكر ورّاق گفت : لا يبلغ هواه و لا يدرك مناه ، چندان كه پيش تا زد مراد خود در نيابد . ابن كيسان گفت : يعنى منتصب باشد در شكم مادر ، چون خواهد تا برون آرد نگوسار كند ( 1 ) او را و سرنگون كندش . بعضى دگر گفتند : أى في غلظة كبد و قساوة قلب ، ما او را سخت دل ستبر جگر آفريديم با ضعف تركيب او ، وصف خبث دخيله ( 2 ) او كرد . جعفر گفت : في بلاء و محنة . ابن عطا گفت : في ظلمة و جهد .
* ( أَ يَحْسَبُ ) * الإنسان ( 3 ) ، يعنى اسيد بن كلدة بن الاسيد ، اين مردمى پندارد كه كس بر او قادر نباشد ، براى آن كه او قوتى تمام دارد ، و گفتند : مراد به انسان وليد مغيره است .
* ( يَقُولُ أَهْلَكْتُ مالًا لُبَداً ) * ، مىگويد : مالى بسيار هلاك كردم در خصومت محمّد . مقاتل گفت : آيت در حارثة بن عامر بن نوفل بن عبد مناف [ آمد ] ( 4 ) ، و او به ظاهر در مسلمانى آمده ، رسول او را كفّارت فرمودى ، گفت : مال من در كفّارات و نفقات تلف شد تا در دين محمّد رفتم . و اصل « لبد » من تلبّد الشعر اذا تركب و تكاثف فصار كاللبد . و ابو جعفر خواند : « لبدا » به تشديد « با » و هو جمع لا بد ، كراكع و ركع و ساجد و سجد . و مجاهد خواند : « لبدا » به دو ضمّه مخفّف ، كقولهم : أمر نكر و رجل خبث ، و باقى قرّاء به ضمّ « لام » و فتح « با » ى
6 p
هامش
( 1 ) . آج و ديگر نسخه بدلها : نگونسار كند .
( 2 ) . آج ، كا : و حيلهء .
( 3 ) . آج و ديگر نسخه بدلها : ندارد ، چاپ شعرانى ( 12 / 92 ) : * ( أَ يَحْسَبُ أَنْ لَنْ يَقْدِرَ عَلَيْه أَحَدٌ ) * .
( 4 ) . اساس : ندارد ، با توجّه به آج و ديگر نسخه بدلها افزوده شد .