* ( رَفَعَ سَمْكَها فَسَوَّاها ) * ، سقف آن برداشت و آن را راست كرد ، و مثله فى المعنى قوله : لَخَلْقُ السَّماواتِ وَالأَرْضِ أَكْبَرُ مِنْ خَلْقِ النَّاسِ ( 1 ) . * ( رَفَعَ سَمْكَها ) * ، قيل : سقفها .
فرّاء گفت : هر بنا كه از بالاى او چيزى باشد آن را سمك گويند . بناء مسموك . و گفتند : « سمك » ذهاب باشد در جهت علوّ بر خلاف عمق ، و قيل :
سمك أى رفع ، قال ( 2 ) :
إنّي و من سمك السماء مكانها
و البدر ليلة نصفها و هلالها
* ( فَسَوَّاها ) * ، راست كرد آن را بى شطورى و فطورى .
* ( وَأَغْطَشَ لَيْلَها ) * ، تاريك بكرد شب او را . و الغطش و الغبش ، الظلمه ، و رجل أغطش و أغبش إذا كان أعمى . * ( وَأَخْرَجَ ضُحاها ) * ، و روز او ( 3 ) بيرون آورد و روشن كرد .
* ( وَالأَرْضَ بَعْدَ ذلِكَ دَحاها ) * ، زمين را پس از آن دحو كرد و بگسترد . در تأويل اين خلاف كردند . عبد اللَّه عبّاس گفت : خداى اوّل زمين بيافريد ناگسترده ، آنگه آسمان بيافريد ، آنگه جبرئيل بيامد و زمين از زير خانهء كعبه بيرون آورد چنان كه نامه ( 4 ) نوشته پيخته كه لا از زبر لا بيرون آرند ( 5 ) .
عبد اللَّه بن عمرو گفت : خداى تعالى زمين كعبه بيافريد بر چهار ركن و بر آب نهاد پيش از آن كه عالم آفريد به دو هزار ( 6 ) سال . بعضى دگر گفتند : « بعد » به معنى مع است ، أى و الأرض مع ذلك دحيها ، چنان كه كسى گويد ديگرى را :
فلان احمق و هو بعد ذلك لئيم النسب ، قال اللَّه تعالى : عُتُلٍّ بَعْدَ ذلِكَ زَنِيمٍ ( 7 ) ، قال الشاعر [ 62 - پ ] :
هامش
( 1 ) . سورهء مؤمن ( 40 ) آيهء 57 .
( 2 ) . آج : و قال ، كا الشّاعر .
( 3 ) . كا ، آد ، گا را .
( 4 ) . كا ، آد ، گا : نامه .
( 5 ) . كا ، آد ، گا : كه طى آن باز كنند .
( 6 ) . كا ، آد ، گا : به هزار .
( 7 ) . سورهء قلم ( 68 ) آيهء 13 .