خواند ] ( 1 ) كه به او متذكّر شوند و ياد كنند آنچه بر ايشان واجب باشد ذكر و ياد داشت آن و عمل كردن برآن ، و بر آن ( 2 ) قول تقدير چنان بود كه : انزل اللَّه اليكم ذكرا و ارسل رسولا ، از باب علَّفته تبنا و ماء باردا باشد ، أى و سقيته ماء باردا . و گفتند : مراد به « ذكر » شرف است ، چنان كه گفت : وَإِنَّه لَذِكْرٌ لَكَ وَلِقَوْمِكَ ( 3 ) ، بدان ( 4 ) قول « رسولا » بدل او باشد [ قول ] ( 5 ) سه ديگر آن باشد كه : مراد به « ذكر » رسول است ، چنان كه گفت : فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ ( 6 ) ، أى آل محمّد ( 7 ) .
آنگه وصف كرد آن رسول را بر آن كه او آيات خداى مىخواند بر شما مبيّن و روشن . لِيُخْرِجَكُمْ مِنَ الظُّلُماتِ ( 8 ) ، تا شما را از ظلمات و تاريكيها بيرون آرد به نور و روشنايى ، و از كفر به ايمان و از ضلالت به هدى ، و بعضى ديگر گفتند : لِيُخْرِجَكُمْ ( 9 ) فعل خداست - جلّ جلاله - و بر هر دو وجه كلام بر سبيل توسّع باشد و اخراج حقيقى نبود ، و انّما اخراج رسول به دعوت بود و اخراج خداى تعالى به الطاف و توفيق . و خروج فعل ايشان باشد ، جز آن كه چون نزد ( 10 ) آن فعل حاصل آيد ( 11 ) و آن سبب بود اضافت اخراج با خداى و رسول كرد ، و مانند اين بسيار است . منها قوله ( 12 ) في وصف السّورة :
هامش
( 5 - 1 ) . اساس : ندارد ، با توجه به آد و ديگر نسخه بدلها افزوده شد .
( 2 ) . آد و ديگر نسخه بدلها : اين .
( 3 ) . سورهء زخرف ( 43 ) آيهء 44 .
( 4 ) . آد و ديگر نسخه بدلها : بر اين .
( 6 ) . سورهء نحل ( 16 ) آيهء 43 ، و سورهء انبياء ( 21 ) آيهء 7 .
( 7 ) . آد ، گا عليه و عليهم السلام . يتلوا عليكم آيات الله مبينات .
( 8 ) . كذا : در اساس و همهء نسخه بدلها . سورهء احزاب ( 33 ) آيهء 44 و سورهء حديد ( 57 ) آيهء 9 ، چاپ شعرانى ( 11 / 189 ) : * ( لِيُخْرِجَ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ مِنَ الظُّلُماتِ ) * .
( 9 ) . كذا : در اساس و همهء نسخه بدلها ، چاپ شعرانى ( 11 / 189 ) : ليخرج .
( 10 ) . اساس : غير ، با توجه به آد و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد .
( 11 ) . اساس : آمد ، با توجه به آد و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد .
( 12 ) . آد تعالى .