عبد اللَّه عبّاس به روايت كلبىّ گفت كه : هشت كس بيش نماندند . قتاده و مقاتل گفتند : اين معنى سه بار بكردند براى آمدن كاروان ، و هر سه بار اتّفاق افتاد كه ( 1 ) آدينه بود . مجاهد گفت : برخاستندى و بر شترى نشستندى ( 2 ) به تجارت و به لهو برفتندى و در نماز آدينه خلل كردندى ( 3 ) ، خداى تعالى اين آيت فرستاد در حقّ ايشان ، گفت : چون تجارتى بينند يا لهوى كنند ، مراد به لهو ( 4 ) طبل است كه كاروانيان زدندى .
و گفتند : عادت چنان بودى كه چون كاروان آمدى به استقبال كاروان رفتندى با طبل ، و گفتند : مراد به « لهو » آن است كه در عرسها ( 5 ) كه بودى دف و طبل زدندى . [ امّا قوله ] ( 6 ) : * ( انْفَضُّوا إِلَيْها ) * ، [ أى تفرّقوا ] ( 7 ) ، پراگنده شدندى به آنجا ، و كنايت با تجارت بود ، و اگر چه او ابعد المذكورين است براى آن كه أهمّ الأمرين اوست . [ بعضى گفتند ] ( 8 ) : و تركوك قائما على المنبر ، تو را بر منبر بر پاى ايستاده رها كنند .
عبد اللَّه مسعود را پرسيدند كه : رسول - صلَّى اللَّه عليه و آله و سلَّم - خطبهء آدينه نشسته خواندى يا بر پاى ؟ گفت نمىخوانيد ( 9 ) : * ( وَتَرَكُوكَ قائِماً ) * ، * ( قُلْ ) * ، بگو يا محمّد آنان را كه چنين مىكنند كه آنچه بنزديك خداست از منافع و لذّات و ثواب آخرت بهتر است از اين [ 43 - ر ] لهو و از اين تجارت كه شما براى آن نماز رها مىكنيد . * ( وَاللَّه خَيْرُ الرَّازِقِينَ ) * ، و خداى تعالى بهترين روزى دهندگان است ( 10 ) .
هامش
( 1 ) . آد و ديگر نسخه بدلها : اتفاق روز .
( 2 ) . آد ، گا : مردم بر شتر نشستندى .
( 3 ) . آد و ديگر نسخه بدلها : افگندندى .
( 4 ) . آد ، كا : گفتند مراد به لهو .
( 5 ) . آد و ديگر نسخه بدلها : عروسيها .
( 8 - 7 - 6 ) . اساس : ندارد ، با توجّه به آد و ديگر نسخه بدلها افزوده شد .
( 9 ) . آد و ديگر نسخه بدلها : نمىخوانى / نمىخوانيد .
( 10 ) . كا و اللَّه اعلم بالصّواب ، گا و اللَّه اعلم .