بيافريديم چرا ايمان نياورديد و مرا باور نداشتيد و تصديق نكرديد آنچه من گفتم و وعده دادم از اخبار قيامت و بعث و نشور ؟
* ( أَ فَرَأَيْتُمْ ما تُمْنُونَ ) * ، آنگه ايشان را تنبيه كرد بر سبيل تقريع و ملامت ، گفت :
نبينيد ( 1 ) اين آب منى كه شما در رحمهاى اين زنان مىريزى ( 2 ) ؟ يقال : أمنى الرجل يمني اذا أخرج المنىّ و صبّه .
* ( أَ أَنْتُمْ تَخْلُقُونَه أَمْ نَحْنُ الْخالِقُونَ ) * ، از آن آب منى فرزند شما مىآفرينى ( 3 ) يا ما مىآفرينيم ؟ و اين تقرير است تا ايشان اقرار دهند و بگويند كه : ما نمىكنيم ، و ما را اين قدرت نباشد ( 4 ) .
* ( نَحْنُ قَدَّرْنا بَيْنَكُمُ الْمَوْتَ ) * ، آنگه گفت : ما مرگ تقدير كرديم ميان شما مكّيان خواندند : « قدرنا » . بتخفيف من القدر ، و باقى قرّاء بتشديد من التّقدير [ يعنى تقدير ] ( 5 ) مختلف . بهرى به كودكى بميرند و بهرى به برنايى ( 6 ) و بهرى [ 138 - ر ] به پيرى بر حسب مصلحت ايشان چنان كه من صلاح دانم تقدير كنم بر ايشان .
* ( وَما نَحْنُ بِمَسْبُوقِينَ ) * و ما را سبق نتوانند بردن و از پيش نتوانند شدن و از چنگال مرگ نتوانند جستن و از قبضهء قدرت ما برون نتوانند شدن ، ما مسبوق و مغلوب ايشان نباشيم .
عَلى أَنْ نُبَدِّلَ « على » تعلَّق دارد به « مسبوقين » ، يقال : فلا مسبوق و مغلوب على كذا ، بدان كه ( 7 ) بدل كنيم از شما مانند شما ، يعنى شما را ببريم و گروهى ديگر را بياوريم همچون شما . وَنُنْشِئَكُمْ فِي ما لا تَعْلَمُونَ و شما را باز - آفرينيم در صورتى و خلقى كه شما ندانى ( 8 ) .
هامش
( 1 ) . آد : نمىبينيد ، كا : مىبينيد .
( 2 ) . آج و ديگر نسخه بدلها : مىريزيد .
( 3 ) . آد ، كا ، گا : مىآفرينيد .
( 4 ) . آد ، گا آنگاه گفت .
( 5 ) . اساس : ندارد ، با توجّه به آج و ديگر نسخه بدلها افزوده شد .
( 6 ) . آد ، گا و بحرى به كهلى .
( 7 ) . آج ، آد ، گا : بر آن كه : كا : براى آن كه .
( 8 ) . آج و ديگر نسخه بدلها : ندانيد .