از مبتدا و خبر ، يعنى سابقان در آن خصلت سابقان در اين نعمت باشند ، و سابق را بر لاحق براى آن فضل باشد كه او كه مقتدا باشد در خير و طاعت ، در او نگرند و بر سيرت او بروند ، فله أجرها و أجر من عمل بها باشد .
ابن سيرين گفت : سابق آناناند كه به دو قبله با رسول نماز كردند ، دليله قوله : وَالسَّابِقُونَ الأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهاجِرِينَ وَالأَنْصارِ ( 1 ) . كعب گفت : اهل قرآن باشند كه فرداى قيامت تا جها بر سر دارند . عثمان بن ابي سودة گفت : آنان باشند كه سبق برند ( 2 ) ديگر [ ان ] ( 3 ) را به مسجد رفتن و به جهاد شدن في سبيل اللَّه . عبد اللَّه بن شميط گفت مردمان سهاند : يكى ، آن كه افتتاح عمر به خير و طاعت كند آنگه بر آن بايستد او از جملهء سابقان مقرّبان باشد ، و ديگر آن بود كه ابتداى عمر به گناه و تخليط كند آنگه بر آن بايستد توفيق دريابد او را تا توبه كند و با درگاه خداى شود ، او از اصحاب اليمين باشد ، اهل بهشت باشند [ 129 - ر ] و به ( 4 ) دست راست رود . سيم ( 5 ) مردى باشد كه آغاز عمر به معصيت كند و بر آن اصرار كند و مداومت تا به مردن ، او از اهل دوزخ باشد و صاحب دست چپ بود .
عبد اللَّه عبّاس گفت : معنى آن است كه سابقان در هجرت ، سابقان باشند در آخرت . امير المؤمنين على - عليه السلام - گفت ( 6 ) : سابقان به نماز پنج ( 7 ) سابقان بهشت باشند . عكرمه گفت : السّابقون على الإسلام . ربيع أنس گفت : الى اجابة رسول اللَّه . ضحّاك گفت : الى الجهاد . قرظيّ گفت : الى كلّ خير ، چون نيك انديشه كنى ، آن كس كه جامع بود سبق را در اين همه خصال ، جز امير المؤمنين
هامش
( 1 ) . سورهء توبه ( 9 ) آيهء 100 .
( 2 ) . آج : بر سبقاند آد ، گا : سبق برنداز .
( 3 ) . اساس : ندارد ، با توجّه به آج و ديگر نسخه بدلها افزوده شد .
( 4 ) . آج : بر .
( 5 ) . كا : سيوم .
( 6 ) . اساس : گفتند ، با توجّه به آج و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد .
( 7 ) . آد ، گا وقت .