* ( لَيْسَ لِوَقْعَتِها كاذِبَةٌ ) * نباشد ، لكون المخبر مطابقا للخبر . و قيل كاذبة ، اى دفعة ( 1 ) كاذبة و صفة كاذبه لاخبار اللَّه تعالى بها و ادلَّة العقل [ عليها يعنى در آن خبر دروغ نيوفتد ، چه او به خبر خداى تعالى درست شده است و به ادلَّهء عقل . ] و گفتند كاذبة بمعنى مصدر ( 2 ) كالعافية و العاقبة و مثله قوله : لا تَسْمَعُ فِيها لاغِيَةً ، اى لغوا و قالوا عائذا باللَّه ، اى معاذ اللَّه ! و قم ( 3 ) قائما ، اى قياما [ 127 - ر ] و لبعض نساء الأعراب ( 4 ) ترقّص ابنها و تقول : قم ( 5 ) قائما قم ( 6 ) قائما اصبت عبدا نائما ( 7 ) .
* ( خافِضَةٌ رافِعَةٌ ) * ( 8 ) ، جمله است در جاى صفت واقعه ( 9 ) است يعنى قومى را خفض كند و به دوزخ فرو برد و قومى را رفع كند و به درجات بهشت بردارد ( 10 ) .
عكرمه و سدّى و مقاتل گفتند يعنى صيحهء وقعهء او خفض كند آواز را تا نزديكان را بشنواند و رفع كند تا دوران را بشنواند ، قال اللَّه تعالى : وَاغْضُضْ مِنْ صَوْتِكَ ( 11 ) .
بعضى دگر گفتند : جبّاران و متكبّران را خفض كند و فرو نهد [ و ذليلان و بىقدران را رفع كند و بردارد . ابن عطا گفت : قومى را به عدل فرو گذارد ] ( 12 ) .
* ( إِذا رُجَّتِ الأَرْضُ رَجًّا ) * اى رجفت ، آنگه كه زمين را بجنبانند جنبانيدنى .
كلبى گفت : اين آنگه باشد كه خداى تعالى وحى كند به او ( 13 ) از ترس خداى بجنبد و ارتجّ السهم فى الغرض بمعنى اهتزّو اضطرب ، مفسّران گفتند همچنان بجنباند كه گهوارهء كودك تا هيچ بنماند بر او الَّا ( 14 ) ويران شود و كوهها بر جاى
هامش
( 1 ) . كذا در اساس و آج و كا و گا آد : وقعة .
( 2 ) . همهء نسخه بدلها است .
( 6 - 3 ) . آج : قمه .
( 4 ) . آد ، كا ، گا : العرب .
( 7 - 5 ) . كا : قائما .
( 8 ) . آج ، گا : واقع .
( 9 ) . آد ، كا اى و هى خافضة رافعة .
( 10 ) . آج : در آرد .
( 11 ) . سورهء لقمان ( 31 ) آيهء 19 .
( 12 ) . اساس و آج : ندارد ، از آد افزوده شد .
( 13 ) . كا : به زمين .
( 14 ) . آد ، گا خراب و .