بساطها باشد ، قتاده و ضحّاك گفتند : مجالس باشد و نشستگاهها از نهاليها و دستها ( 1 ) و پيشگاهها . ابن كيسان گفت : بالشها باشد . ابو عبيده گفت : حاشيهء جامه را رفرف خوانند . بعضى دگر گفتند : عرب هر جامهء پهن را رفرف خوانند ، قال ابن مقبل .
و انّا لنزّالون تغشى نعالنا
سواقط من أصناف ريط و رفرف
و عبقرىّ حسان ( 2 ) زيلوها و طبقها ( 3 ) باشد سطبر ( 4 ) ثخين ، يكى را عبقريّه خوانند [ و « عبقرىّ » ] جمع است بدلالة قوله في صفته حسان و گفتند : عرب انواع بساط را عبقرى گويند ] ( 5 ) . قتاده گفت : زيلوهاى مرتفع باشد . مجاهد گفت : از ديبا باشد . ابو العالية گفت : مخمل باشد . حسن گفت : درانك باشد واحدها « درنوك » ، و آن نخ باشد . قتيبي گفت : هر جامهء منقّش از هر نوع كه باشد عرب آن را عبقرىّ خوانند . ابو عبيده گفت : منسوب است با « عبقر » و آن زمين ( 6 ) است كه آن جا ديباهاى فاخر گرانمايه بافند ، قال ذو الرمّة في نظمه :
حتّى كأنّ رياض القفّ البسها
من وشى عبقر تجليل و تنجيد ( 7 )
و گفتند : عبقرى زمينى است كه در او جنّيان باشند ، قال الشّاعر :
بخيل عليها جنّة عبقريّة
جد يرون يوما ان ينالوا فيستعلوا
قطرب گفت : اين منسوب نيست ، و لكن بمنزلة [ 123 - ر ] قولك : كرسيّ و كراسيّ و بختىّ و بخاتىّ . خليل گفت : هر چيزى ( 8 ) جليل نبيل بنزديك عرب عبقرىّ باشد از مردان و جامهها و جز آن ، و منه الحديث في عمر :
فلم أر عبقريّا يفرى فريّه .
عاصم الجحدرىّ روايت كرد عن ( 9 ) ابي بكر كه او گفت شنيدم از رسول
هامش
( 1 ) . كذا : در اساس و آج آد ، كا ، گا : دستگاهها چاپ شعرانى ( 10 / 408 ) : متكاها .
( 2 ) . آد ، كا ، گا گفت .
( 3 ) . آد ، كا ، گا : طنفسها .
( 4 ) . آد ، كا ، گا : ستبر .
( 5 ) . اساس ، آج : ندارد ، با توجّه به آد و ديگر نسخه بدلها افزوده شد .
( 6 ) . آد ، كا ، گا : زمينى .
( 7 ) . آد : تبجيل .
( 8 ) . آد ، گا كه .
( 9 ) . آد ، كا ، گا : از .